کارکرد آرامش‌بخشی عرفان اسلامی

محمودی, وحید

doi:10.22034/pt.2026.567155.1080

کارکرد آرامش‌بخشی عرفان اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

وحید محمودی

عضو هیئت علمی پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی سازمان سمت، گروه ادیان و عرفان

10.22034/pt.2026.567155.1080

چکیده

چکیده

انسان معاصر با وجود پیشرفت‌های چشمگیر مادی و فناوری، بیش از هر زمان دیگری با بحران اضطراب، ناآرامی و ازخودبیگانگی مواجه است. یکی از عوامل مهم این وضعیت، غلبه «منِ درون» یا «خود کاذب» بر ساحت وجودی انسان و همانندسازی او با دارایی‌ها، موقعیت اجتماعی و هویت ذهنی است. پژوهش حاضر با هدف تبیین فریب‌های «منِ درون» و بررسی راهکارهای غلبه بر آن از منظر عرفان اسلامی انجام شده است. این پژوهش از نوع کیفی بوده و با رویکرد تحلیل محتوا و بهره‌گیری از روش کلارک و براون، داده‌های خود را از متون اصیل عرفان اسلامی از قرون سوم تا یازدهم هجری گردآوری و تحلیل کرده است؛ همچنین در برخی موارد برای تبیین دقیق‌تر مفاهیم از دیدگاه اندیشمندان معاصر حوزه معنویت بهره گرفته شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مهم‌ترین جلوه‌های «منِ درون» در قالب دلبستگی به دنیا، غفلت از مرگ، گرفتار شدن در گذشته و آینده ذهنی، شکایت، مقایسه با دیگران و منفی‌نگری ظاهر می‌شود که همگی به تضعیف آرامش درونی و تشدید رنج روانی انسان می‌انجامند. در مقابل، عرفان اسلامی با ارائه راهکارهایی همچون مرگ‌اندیشی، زیستن در لحظه حال، پذیرش و تسلیم، هشیاری و حضور، ترک شکایت و پرهیز از مقایسه، زمینه رهایی از سلطه نفس و دستیابی به آرامش پایدار و حیات معنوی را فراهم می‌سازد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که آموزه‌های عرفان اسلامی ظرفیت قابل توجهی در تبیین ریشه‌های وجودی و روان‌شناختی رنج انسان معاصر و ارائه راهکارهای عملی برای تحقق آرامش درونی دارند.

کلیدواژه‌ها

عرفان اسلامی

نفس

خودِ کاذب

حضور

تسلیم

خودشناسی

آرامش معنوی

موضوعات

الهیات عملی

عنوان مقاله English

The calming function of Sufism

نویسنده English

Vahid Mahmoudi

The Institute for Research and Development in the Humanities (SAMT)

چکیده English

unprecedented levels of anxiety, inner unrest, and alienation. One of the fundamental causes of this condition is the dominance of the “inner self” or “false self” and the individual’s identification with mental constructs, possessions, and external social roles. This study aims to examine the manifestations of the “inner self” and to propose strategies for overcoming it from the perspective of Islamic mysticism. This qualitative research employs a content analysis approach based on Clarke and Braun’s method. The data were collected and analyzed from primary Islamic mystical texts dating from the 3rd to the 11th century AH, along with supplementary insights from contemporary scholars of spirituality for conceptual clarification. The findings indicate that the “inner self” manifests through attachment to worldly life, neglect of death, living in the past and future, complaining, social comparison, and negative thinking, all of which contribute to psychological distress and inner instability. In contrast, Islamic mystical teachings propose practices such as death awareness, living in the present moment, acceptance and surrender, mindfulness and presence, refraining from complaint, and avoiding comparison as mechanisms for transcending the dominance of the ego. The study concludes that Islamic mysticism offers significant conceptual and practical resources for explaining the psychological roots of modern human suffering and for providing pathways toward inner peace and spiritual well-being.

کلیدواژه‌ها English

Islamic Mysticism

Ego

False Self

Presence

Surrender

Spirituality

Inner Peace

ابن‌ابی‌جمهور. (1405ق.). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. (مجتبی عراقی، مصحح). دار سیدالشهداء للنشر.

ابن‌منظور، م. (1414ق.). لسان‌العرب. دار صادر.

ابوطالب مکی. (1417ق.). قوت القلوب فى معاملة المحبوب‏. (باسل عیون السودف مصحح). دارالکتب العلمیة.

ابوعبدالرحمان سلمى، م. (1414ق.). تسعة کتب فى اصول التصوف و الزهد. (سلیمان آتش، مصحح). الناشر للطباعه و النشر و التوزیع و الاعلان.

ابوعبدالرحمان سلمى، م. (1424ق.). طبقات الصوفیة. (مصطفی عبدالقادر عطا، مصحح). دارالکتب العلمیة.

اصیل، خ؛ صابریان، ع. ر.؛ و تابان، ج. (1400). جایگاه و عوامل آرامش در قرآن کریم و عرفان اسلامی. فصلنامهٔ عرفان اسلامی، 17(68)، 327-348.

اکهارت، ت. (1388الف). جهانی نو. (هنگامه آذرمی، مترجم). کلک آزادگان.

اکهارت، ت. (1388ب). قدرت حال. (محمدرضا علیمی، مترجم). سمام.

امام صادق(ع). (1400ق.). مصباح‌الشریعه. مؤسسة الأعلمى للمطبوعات‏.

انقروی، ر. ا. (1388). شرح کبیر انقروی. (عصمت ستارزاده، مترجم). نگارستان کتاب.

تمیمى آمدى، ع. (1410ق.)، غررالحکم و دررالکلم‏. (سیدمهدی رجائی، مصحح). دارالکتاب الإسلامی.

جعفری، م. ت. (1368). تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی، انتشارات اسلامی.

جلال‌الدین بلخی، م. (مولوی) (1390). مثنوی معنوی. (رینولد. ا. نیکلسون، مصحح). هرمس.

جلال‌الدین بلخی، م. (مولوی) (1384)، دیوان کبیر شمس. (بدیع‌الزمان فروزانفر، مصحح). طلاییه.

حافظ شیرازی. ش. م. (1385ش). دیوان حافظ. (محمد قزوینى و قاسم غنى‏، مصححان). زوار.

خرکوشى، ع. (1427ق.). تهذیب االسرار فى أصول التصوف. (امام سید محمدعلی، محقق). دارالکتب العلمیة.

دهخدا، ع. ا. (1325ش). لغتنامه. چاپخانه مجلس.

زرینکوب، ع. ا. (1368)، سر نی، انتشارات علمی.

سراج طوسی، ع. (1914). اللمع فى التصوف. (رینولد الین نیکلسون، مصحح). مطبعة بریل.

شمس تبریزی. م. (1385). مقالات شمس. (محمدعلی موحد، مصحح). طلاییه.

عبدالرزاق کاشانی. (1426ق.). لطائف الأعلام فى إشارات أهل الإلهام‏. (احمد عبدالرحیم السایح، توفیق على وهبة، عامر النجار، مصححان). مکتبة الثقافة الدینیة.

عطار نیشابوری. ف. (1355). الهی‌نامه. کتاب‌فروشی اسلامیه.

عزالدین کاشانی، م. (بی‌تا.). مصباح‌الهدایة و مفتاح‌الکفایة. نشر ما.

غروی، م. (1365)، الأمثال ‏و الحکم ‏المستخرجة من‏ نهج‏البلاغة، دفتر انتشارات اسلامی.

فرغانى، س. (1379). مشارق‌الدرارى، (سیدجلال‌الدین آشتیانى، مصحح). مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.

فروزانفر، ب. ا. (1367). شرح مثنوی شریف، زوار.

قرآن کریم. (1445ق.). بقره: 216. مجمع الملک فهد.

قشیرى، ا. ع. (1374). رسالهٔ قشیریه. (عبدالحلیم محمود و محمودبن شریف، مصححان). بیدار.

قشیرى، ا. ع. (1389ق.). اربع رسایل فی التصوف. (قاسم السامرائى‏، مصحح). مطبعة المجمع العلمى العراقى‏.

کبری، ن. ا. (1363). اصول العشره. (عبدالغفور لاری، مترجم). (نجیب مایل هروی، مصحح). مولی.

کبری، ن. ا. (1368). فوائح‌الجلال و فواتح الجمال. (حسن حیدرخانی مشتاقعلی، مصحح). زوار.

کیانی، م. (1386). جایگاه آرامش در عرفان و معنویت‌گرایی. کتاب نقد، 45، 207-246.

لاهیجی، ش.م. (1387ش). مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز. (محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، مصححان). زوار.

مستملى بخارى، ا. (1363ش). شرح التعرف لمذهب التصوف. (محمد روشن، مصحح). اساطیر.

مصفا. م. ج. (1388الف). تفکر زائد، نشر پریشان.

مصفا، م. ج. (1388ب). با پیر بلخ، نشر پریشان.

معاذ رازی، ی. م. (1423ق.). جواهر التصوف. (سعید هارون عاشور، مصحح). مکتبة الآداب.

مورتی، ک. (1382). نگاه در سکوت. (محمدجعفر مصفا، مترجم). انتشارات گفتار.

مؤمنی‌زاده، م.؛ فتح‌اللهی، ع.؛ و فلسفی، ح. (1402). تأثیر مؤلفه‌های سلوک عرفانی بر نظام‌مندی و ایجاد آرامش درونی در خانواده و انعکاس هنر اسلامی. مطالعات هنر اسلامی، 19(49)، 728-749.

هجویری، ع. (1383). کشف‌المحجوب، (محمود عابدی، مصحح). سروش.

Eliade, M. (Ed.). (1987). The Encyclopedia of Religion (Vol. 9, pp. 1–15). Macmillan Publishing Company.