الهیاتِ نماد: تحلیلِ حکمیِ ودانته در بیانِ نمادهای کیهانیِ هنرِ هندو

الفت, میلاد; حسینی, رضوانه السادات

doi:10.22034/pt.2026.581753.1101

الهیاتِ نماد: تحلیلِ حکمیِ ودانته در بیانِ نمادهای کیهانیِ هنرِ هندو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

میلاد الفت ¹

رضوانه السادات حسینی ²

¹ استادیار، گروه آموزش هنر، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

² دانشجو کارشناسی ارشد فلسفه هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

10.22034/pt.2026.581753.1101

چکیده

پژوهش حاضر با رویکردی حکمی، اسطوره‌شناختی و نمادشناختی، به تحلیل نمادهای کیهانی در هنر هندو، با تأکید بر ماندالا و نیلوفر آبی (پدمه)، بر پایه آموزه‌های مکتب ادوایته ودانته می‌پردازد. مسئله اصلی پژوهش، تبیین چگونگی تجلی مفاهیم بنیادین ودانته، از جمله برهمن، آتمن، مایا و موکشه، در ساختارهای نمادین هنر هندو است. تحلیل پژوهش با اتکا به فلسفه ادوایته ودانته، دیدگاه حکمی آناندا کوماراسوامی درباره هنر سنتی، مفهوم «هیروفانی» (تجلی امر قدسی) در اندیشه میرچا الیاده، تحلیل کهن‌الگویی ماندالا در روان‌شناسی تحلیلی کارل گوستاو یونگ، نظریه سفر قهرمان جوزف کمبل و رویکرد سنت‌گرایانه رنه گنون انجام شده است. این پژوهش با روش کیفی، تحلیلی- تفسیری و بر پایه مطالعه اسنادی انجام شده و داده‌های آن از متون ودانته‌ای، منابع معتبر هنر و فلسفه هندو و نمونه‌هایی از معماری، شمایل‌نگاری و آثار هنری هندو گردآوری شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ماندالا و نیلوفر آبی صرفاً عناصر تزیینی نیستند، بلکه صورت‌های نمادینی‌اند که مفاهیم متافیزیکی ادوایته ودانته را در زبان هنر متجلی می‌سازند. ماندالا با بازنمایی مرکز کیهانی، نمادی از نسبت آتمن و برهمن و تجربه وحدت معنوی است و نیلوفر آبی نیز با دلالت بر پاکی، تعالی و رهایی از مایا، مسیر دستیابی به موکشه را بازنمایی می‌کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نمادهای کیهانی هنر هندو، در پرتو حکمت ودانته و فلسفه هنر سنتی، کارکردی فراتر از زیبایی‌شناسی داشته و به‌منزله ابزارهایی برای تجلی امر قدسی و انتقال مفاهیم بنیادین متافیزیکی در تجربه دینی و هنری عمل می‌کنند.

کلیدواژه‌ها

ادوایته ودانته

نمادهای کیهانی

ماندالا

نیلوفر آبی (پدمه)

هنر هندو

موضوعات

حکمت عملی

عنوان مقاله English

The Theology of the Symbol: A Hermeneutic of Cosmic Symbols in Hindu Art

نویسندگان English

Milad Olfat ¹

Rezvaneh Sadat Hoseini ²

¹ Assistant Professor, Department of Art Education, Farhangian University, Tehran, Iran

² M.A. in Philosophy of Art, Faculty of Art and Architecture, Bu-Ali Sina University, Hamadan, Iran

چکیده English

The present study adopts a philosophical, mythological, and symbolic approach to examine cosmic symbols in Hindu art, with particular emphasis on the mandala and the lotus (Padma), based on the teachings of Advaita Vedānta. The main objective is to explain how the fundamental concepts of Vedānta, including Brahman, Ātman, Māyā, and Mokṣa, are manifested in the symbolic structures of Hindu art. The study is informed by the philosophy of Advaita Vedānta, Ananda K. Coomaraswamy’s philosophy of traditional art, Mircea Eliade’s concept of hierophany, Carl Gustav Jung’s archetypal interpretation of the mandala, Joseph Campbell’s theory of the hero’s journey, and René Guénon’s traditionalist perspective. This qualitative study employs an analytical–interpretive method based on documentary research. The data were collected from Vedāntic texts, authoritative sources on Hindu philosophy and art, as well as selected examples of Hindu architecture, iconography, and artistic works. The findings indicate that the mandala and the lotus are not merely decorative motifs but symbolic forms that embody the metaphysical principles of Advaita Vedānta through artistic expression. The mandala represents the cosmic center and symbolizes the unity of Ātman and Brahman, while the lotus signifies purity, transcendence, and liberation from Māyā, representing the spiritual path toward Mokṣa. The study concludes that the cosmic symbols of Hindu art, interpreted through Vedāntic wisdom and the philosophy of traditional art, function beyond aesthetic representation as vehicles for the manifestation of the sacred and the communication of fundamental metaphysical concepts within religious and artistic experience.

کلیدواژه‌ها English

Advaita Vedānta

Cosmic Symbols

Mandala

Lotus (Padma)

Hindu Art

الیاده، م. (۱۳۹۰). اسطوره، رؤیا، راز. (ج. ستاری، مترجم). انتشارات توس.

الیاده، م. (۱۳۹۳الف). اسطوره و واقعیت. (م. صالحی علامه، مترجم). نگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.

الیاده، م. (۱۳۹۳ب). تصاویر و نمادها. (م.ک. مهاجری، مترجم). بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.

الیاده، م. (۱۳۹۵). آیین‌ها و نمادهای تشرف: اسرار تولد و نوزایی. (م.ک. مهاجری، مترجم). بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.

ادهم، ن. و دشتی‌زاده، م. (1404). استحاله آیکونوگرافیک پیام‌آور قدسی در رامایانانگاری فارسی (مطالعه موردی نسخه‌ مجموعه فرییر). نشریهٔ هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، آمادهٔ انتشار. doi: 10.22059/jfava.2025.396313.667494

امینی، ن.؛ سیداحمدی زاویه، س. و داداشی، ا. (1403). «دروازه‌ خدایان»، «دروازه پدران» و ترازوی کیهانی بر کاسه عصر آهن لرستان. نشریهٔ هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، 29(3)، 35-47. doi: 10.22059/jfava.2024.369906.667230

بلخاری قهی، ح. (1395). نظریۀ تجلی؛ در شرح شمایل‌گریزی هنر اسلامی و شمایل‌گرایی مسیحیت و هندوئیزم. نشریهٔ هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، 21(1)، 1-8. doi: 10.22059/jfava.2016.57705

بینا مطلق، م. (1385). نظم و راز. انتشارات هرمس.

پرتو، ب. (۱۳۹۶). اساطیر جهان: مأخذشناسی. انتشارات کتابدار.

حسین‌آبادی، ز. و مقدرباشی‌نژاد، ح. (۱۳۹۵). منشأ آسمانی هنرها در تمدن سنتی هند با تکیه بر آرای آناندا کوماراسوامی. دومین همایش بین‌المللی شرق‌شناسی، مطالعات ایرانی و بیدل‌پژوهی. قابل دسترسی در: https://civilica.com/doc/830325

داداشی، ا. و زندی، ا.ا. (1405). تحلیل مؤلفه‌های جاودانگی در هنر سنتی از دیدگاه کوماراسوامی. فصلنامهٔ نگره، 21(77)، 170-191. doi: 10.22070/negareh.2024.18803.3334

https://sid.ir/paper/431450/fa

ذکرگو، ا.ح. (۱۳۹۰). مبانی سنتی هنر و زندگی: تأملی در کتاب «رقص شیوا». مؤسسهٔ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری (متن)، فرهنگستان هنر.

ذکرگو، ا.ح. (۱۳۹۳). نمادشناسی هنر شرق (جلد ۳: پرنده‌های اساطیری؛ در هنرهای بودایی و هندویی). فرهنگستان هنر.

رضایی‌راد، ه. و رضائی‌راد، ع. (۱۴۰۴). سنت‌های دینی و حکمرانی پایدار آب: مطالعۀ تطبیقی میان اسلام، مسیحیت، یهودیت، هندوئیسم، بودیسم و سنت‌های بومی. نشریهٔ علمی پژوهشهای حفاظت آب و خاک، در دست انتشار.

https://doi.org/10.22059/ijswr.2026.411702.670105

رمضان ماهی، س.؛ بلخاری قهی، ح.؛ ریخته‌گران، م.ر. و محمودی، ا. (1397). نسبت زیبایی‌شناسی و هنرهای سنتی در حکمت هنر هندو. کیمیای هنر، 7(27)، 93-108.

ریخته‌گران، م. (1385). هنر و زیبایی‌شناسی در شرق آسیا. فرهنگستان هنر.

شاد قزوینی، پ. و چادها، پ. (1395). سیر تجسم اسطوره بودا در هنر هند: از نمادین تا فیگوراتیو. نشریهٔ هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، 21(2)، 75-84. doi: 10.22059/jfava.2016.59649

شارما، آ. (۱۴۰۴). هندوئیزم: از دیانت تا سیاست. (امیرحسین ذکرگو، مترجم). نگارستان اندیشه.

شایگان، د. (1384). آیین هندو و عرفان اسلامی. فرزان روز.

شجاعی، ح. (۱۳۹۶الف). نمادشناسی تطبیقی (جلد ۳: گیاهان). انتشارات شهر پدرام.

شجاعی، ح. (۱۳۹۶ب). نمادشناسی تطبیقی (جلد ۴: طبیعت و جهان). انتشارات شهر پدرام.

کمبل، ج. (1403). قهرمان هزار چهره. (شادی خسروپناه، مترجم). انتشارات گل آفتاب.

گودمن، ن. (۱۴۰۱). زبان‌های هنر: رویکردی به نظریه نمادها. (خ. جهانداری، مترجم). انتشارات مازیار.

گنون، ر. (1399). سمبول‌های بنیادین. (دل‌آرا قهرمان، مترجم). انتشارات حکمت.

گریمال، پ. (۱۴۰۲). اساطیر جهان لاروس. (م. صالحی علامه، مترجم). انتشارات چرخ.

نامور مطلق، ب. و عوض‌پور، م. (۱۳۹۸). اسطوره و اسطوره‌شناسی نزد جوزف کمبل. انتشارات موغام.

واکر، م. (۱۴۰۳). هندسه مقدس: راهنمای مرجع از الف تا ی، تاریخچه، باورها و روش‌ها. (ی. قاسمی بجد، مترجم). انتشارات کتاب یاسین.

یونگ، ک. گ. (1402). انسان و سمبول‌هایش. (حسن اکبریان طبری، مترجم). انتشارات دایره.

Adham, N. & Dashtizadeh, M. (2025). The Iconographic Transformation of the Sacred Messenger in the Persian Ramayana Painting: A Case Study of the Freer Collection Manuscript. (e104631). Journal of Fine Arts: Visual Arts, (e104631). doi: 10.22059/jfava.2025.396313.667494 [in persion].

Amini, N., Seyed Ahmadi Zavieh, S. S. & Dadashi, I. (2024). “The Gate of the Gods”, “the Gate of the Ancestors”, and “the Cosmic Balance” on Luristan's Bowl of the Iron age. Journal of Fine Arts: Visual Arts, 29(3), 35-47. doi: 10.22059/jfava.2024.369906.667230 [in persion].

Archer, W. G. (1957). Indian Paintings from the Punjab Hills. Oxford University Press.

Bolkhari Ghehi, H. (2016). Manifestation theory; incarnation in Christian and Hinduism Art, Manifestation in Islamic Arts. Journal of Fine Arts: Visual Arts, 21(1), 1-8. doi:10.22059/jfava.2016.57705 [in persion].

Campbell, J. (1949). The Hero with a Thousand Faces. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Coomaraswamy, A. (1995). The Transformation of Nature in Art. New York, NY: Dover Publications.

Dadashi, I. & Zandi, A. (2026). Components of Eternity in Traditional Art: An Analysis of Ananda K. Coomaraswamy's Opinions and Ideas. Negareh Journal, 21(77), 170-191. doi: 10.22070.18803.3334 [in persion].

Dehejia, V. (1997). Indian Art. London: Phaidon Press.

Dumézil, G. (1970). The Destiny of the Warrior. Chicago, IL: University of Chicago Press.

Eck, D. L. (1981). Darsan: Seeing the Divine Image in India. Chambersburg, PA: Anima Books.

Eliade, M. (1958). Patterns in Comparative Religion. New York: Sheed & Ward.

Eliade, M. (1978a). A History of Religious Ideas, Volume 1. Chicago, IL: University of Chicago Press.

Eliade, M. (1978b). The sacred and the profane: The nature of religion. Harcourt Brace Jovanovich.

Goswami, B. N. (2012). The Spirit of Indian Painting: Close Encounters with 101 Great Works. Penguin Books India.

Guénon, R. (1921). Introduction to the Study of the Hindu Doctrines. Luzac & Co.

Guénon, R. (2004). Symbols of Sacred Science. In A. Moore Jr. (Trans.). Martin Lings, (Ed.). Fons Vitae.

Huyler, S. P. (1999). Meeting God: Elements of Hindu Devotion. CT: Yale University Press.

Jung, C. G. (1964). Man and His Symbols. Aldus Books.

Kell, C. (2014). Mandala: Creating Balance in Art Therapy. Journal of Art Therapy, 12(3), 45–60.

Khanna, M. (1979). Yantra: The Tantric Symbol of Cosmic Unity. Thames & Hudson.

Kramrisch, S. (1946). The Hindu Temple. University of Calcutta Press.

Lao Tzu. (2000). Tao Te Ching (Trans. S. Mitchell). Harper Perennial.

Michell, G. (1988). The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms. University of Chicago Press.

Mookerjee, A. (1988). The Tantric Way: Art, Science, Ritual. Thames & Hudson.

Powers, J. (2007). Introduction to Tibetan Buddhism. NY: Snow Lion Publications.

Radhakrishnan, S. (1948). The Bhagavad Gita. George Allen & Unwin.

Ramezanmahi, S., Bolkhari Ghahi, H., Rikhtegaran, M., & Mahmoodi, A., (2018). The Relation between Aesthetics and Traditional Arts in Hinduism. Kimiya Ye Honar, 7(27 ), 7-22.

Snodgrass, A. (1985). The Symbolism of the Stupa. NY: Cornell University Press.

Suzuki, D. T. (1959). Zen and Japanese Culture. NJ: Princeton University Press.

Shad Qazvini, P. & Chadha, P. (2016). A Study on the Incarnation of Buddha in Indian Art: Symbolic to Figurative. Journal of Fine Arts: Visual Arts, 21(2), 75-84. doi: 10.22059/jfava.2016.59649 [in persion].

Wilson, H. H. (Trans.). (1840). The Vishnu Purana: A System of Hindu Mythology and Tradition (Vol. 1). London: John Murray.

Zimmer, H. (1946). Myths and symbols in Indian art and civilization. Princeton University Press.