الهیات عملی

الهیات عملی

شاخصه‌ها و گستره‌های «توحید در اطاعت» بر پایه قرآن و روایات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
جلیل پروین
استادیار، گروه قرآن و حدیث، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران
10.22034/pt.2025.506600.1055
چکیده
مهمترین شاخه‌های توحید عملی، عبارتند از: «توحید در اطاعت» و «توحید در عبادت». توحید در اطاعت، بدین معناست که منحصراً باید از خدا اطاعت کرد و دیگری جایز نیست از او اطاعت شود، مگر به اذن خدا. لذا، مهمترین تفاوت این دو شاخه از توحید در این است که عبادت خداوند قابل تفویض نیست؛ اما، اطاعت خداوند قابل تفویض است. به عبارت دیگر، اطاعت اوّلاً و بالذات متعلق به خداست و ثانیاً و بالعرض متعلق به کسانی که خداوند اجازه داده است. پژوهش حاضر - که ازسنخ تفسیر موضوعی بوده و با رویکرد تحلیلی و مقارنه‌ای بین المذاهبی نوشته شده است - بر آنست تا مشخص کند: غیر از خداوند از چه کسانی می‌توان اطاعت کرد و گستره و شاخصه‌های اطاعت از آنها چیست؟ براساس برخی نتایج پژوهش: اطاعت از مخلوق در معصیت خالق، نوعی شرک است. مفسّران اهل سنت بر این باورند که اطاعت از رسول صرفاً در حوزۀ مختص رسالت است؛ امّا، اکثر مفسّران شیعه معتقدند که اطاعت از پیامبر در مطلق امور واجب است. اکثر علمای شیعه معتقدند که «أُولِی اَلْأَمْرِ» مطرح در قرآن، ائمۀ دوازده‌گانه شیعه هستند؛ امّا اکثر مفسّران اهل سنت معتقدند که مقصود «زمامداران» یا «علما» هستند. از زمامداران و حتی از فرماندهان منصوب از جانب پیامبر، نباید اطاعت مطلق کرد. اطاعت از علما در معصیت خداوند، نوعی شرک در ربوبیت است. دربارۀ اطاعت از پدر و مادر نیز هرچند احسان به آنها واجب است امّا در شرک و معصیت از آنها هم نباید اطاعت کرد.
کلیدواژه‌ها
شاخصه‌های توحید در اطاعت
گسترۀ اطاعت از رسول
گسترۀ اطاعت از اولو الأمر
گسترۀ اطاعت از حاکمان و عالمان و گسترۀ اطاعت از پدرو مادر
موضوعات

عنوان مقاله English

Indicators and Scopes of "Monotheism in Obedience" Based on the Quran and Hadiths

نویسنده English

Jalil Parvin
Assistant Professor, Department of Quran and Hadith, International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran
چکیده English

The most important branches of practical monotheism are "monotheism in obedience" and "monotheism in worship." Monotheism in obedience means that one must exclusively obey God, and it is not permissible to obey anyone else unless it is by God's permission. Therefore, the most important difference between these two branches of monotheism is that worshiping God cannot be delegated, while obedience to God can be delegated. In other words, obedience primarily and intrinsically belongs to God and secondarily and extrinsically belongs to those whom God has permitted. This study—written in the form of thematic interpretation with an analytical and comparative inter-sectarian approach—aims to determine who, besides God, can be obeyed and what the scope and characteristics of obedience to them are. According to some research findings, obeying a creature in the disobedience of the Creator is a form of polytheism. Sunni commentators believe that obedience to the Prophet is confined only to the domain specific to his prophethood. However, most Shia commentators believe that obedience to the Prophet is obligatory in all matters. Most Shia scholars believe that the "Ulul-Amr" mentioned in the Quran refers to the twelve Shia Imams, whereas most Sunni commentators believe it refers to "rulers" or "scholars." Absolute obedience should not be given to rulers or even commanders appointed by the Prophet. Obeying scholars in the disobedience of God is a form of polytheism in lordship. Regarding obedience to parents, although benevolence to them is obligatory, one should not obey them in matters of polytheism or disobedience.

کلیدواژه‌ها English

Indicators of Monotheism in Obedience
Scope of Obedience to the Prophet
Scope of Obedience to the Guardians Scope of Obedience to the Rulers
and Scholars and Scope of Obedience to the Parents
ـ ابن‌ابى‌حاتم، عبدالرحمن‌بن محمد (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. چاپ سوم. مکه: مکتبة نزار مصطفى الباز.
ـ ابن‌حنبل شیبانی، احمدبن محمد (1416ق). مسند الإمام أحمدبن حنبل، قاهره: دارالحدیث، الطبعة الأولى.
ـ ابن‌وهب دینوری، عبدالله (1424ق). الواضح فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ـ ابن‌‌جوزی‌، ابوالفرج (1422ق). ‌زاد المسیر فی علم التفسیر. بیروت: دارالکتاب العربی.
ـ ابن‌‌عربی‌، ابوبکر محمدبن‌ عبدالله (1408ق). أحکام القرآن. بیروت: ؟؟؟؟.
ـ ابن‌عاشور، محمدطاهر (1420ق). التحریر و التنویر من التفسیر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
ـ اهوازی، حسین‌‌بن سعید (1399ق). الزهد. قم: مطبعة العلمیه.
ـ بحرانى، سیدهاشم (1416ق). البرهان فى تفسیر القرآن. تهران: بنیاد بعثت.
ــــــــــــ (1422ق)، غایةالمرام و حجةالخصام. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
ـ بخاری، محمدبن اسماعیل (1422ق). صحیح‌البخاری. به تحقیق محمد زهیربن ناصر.‌ بیروت: دار طوق النجاة.
ـ برقی، احمدبن محمد (1371ق). المحاسن. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
ـ بروجردی، مصطفی (1397ش). تفسیر شمس. قم: بوستان کتاب.
ـ بلخى، مقاتل‌بن سلیمان (1423ق). تفسیر مقاتل‌بن سلیمان. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ـ بیضاوى، عبدالله‌بن عمر (1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت: دار احیاء التراث العربى.
ـ تمیمى آمدى، عبدالواحدبن محمد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. به تحقیق و تصحیح سیدمهدی رجایی. قم: دارالکتاب الإسلامی.
ـ ثعلبى نیشابورى، ابواسحاق احمدبن ابراهیم (1422ق). الکشف و البیان عن تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ـ ثقفی، ابراهیم‌بن محمد (1410ق). الغارات، قم: دارالکتاب.
ـ جصاص، احمدبن علی (1405ق). احکام القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ـ حجازی، محمد محمود (1413ق). التفسیر الواضح. بیروت: دار الجیل.
ـ حر عاملی، محمدبن حسن (1414ق). وسائل الشیعة. قم: آل البیت.
ـ رشید رضا، محمد (1414ق). ‌تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار). بیروت: دار المعرفة.
ـ زحیلی، وهبة‌بن مصطفی (1422ق). التفسیر الوسیط. بیروت: دار الفکر المعاصر.
ـ زمخشرى، محمود (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
ـ سیوطی، عبدالرحمن‌بن ابی‌‌بکر (1404ق). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. قم: مکتبة آیة‌الله المرعشی النجفی.
ـ شبر، سیدعبدالله (1407ق). الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین. کویت: مکتبةالألفین.
ـ شریف رضی، محمدبن حسین (1414ق). نهج‌البلاغة (للصبحی صالح). قم: هجرت.
ـ شیخ صدوق، محمدبن علی (1378ق). عیون أخبار الرضا علیه‌السلام. تهران: نشر جهان.
ـــــــــــ (1403ق). الخصال. تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم: جامعۀ مدرسین.
ــــــــــ (1378ـ1382ق). تهذیب‌الاحکام. نجف: چاپ حسن موسوی خرسان.
ـ صادقی طهرانی، محمد (1388ش). ترجمان فرقان. قم: شکرانه.
ـ طباطبایی تبریزی، محمدحسین (1352ش). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
ـ طبرسی، فضل‌بن حسن (1372ش). مجمع البیان فى تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
ـ طبرى، ابوجعفر محمدبن جریر (1412ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة.
ـ عروسى حویزى، عبدعلى‌بن جمعه (1415ق). تفسیر نورالثقلین. قم: انتشارات اسماعیلیان.
ـ عیاشى، محمد‌بن مسعود (1380ق). کتاب التفسیر. تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة.
ـ فخر رازى، ابوعبدالله محمدبن عمر (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربى.
ـ فضل‌الله، سیدمحمدحسین (1419ق). تفسیر من وحى القرآن. بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر.
ـ فیض کاشانى، ملامحسن (1415ق). تفسیر الصافى. تهران: انتشارات الصدر.
ـــــــــــ (1418ق). الأصفى فى تفسیرالقرآن. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
ـ قرائتی، محسن (1388ش). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
ـ قربانی لاهیجی، زین‌العابدین (1384ش). تفسیر جامع آیات‌الاحکام. تهران: نشر سایه.
ـ قرطبی، محمدبن احمد (1364ش). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصرخسرو.
ـ قمى، على‌بن ابراهیم (1367ش). تفسیر قمى. قم: دار الکتاب.
ـ قمى مشهدى، محمدبن محمدرضا (1368ش). تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى.
ـ کلینی، محمدبن یعقوب (1362ش). الکافی. تهران: انتشارات اسلامیه.
ـ کیاهراسی‌‌، علی‌بن محمد (1422ق). أحکام القرآن. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ـ لجنة من العلماء، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم (1413ق). قاهره: جامعة الأزهر، مجمع البحوث الإسلامیة.
ـ مجلسى، محمدباقر (1404ق). بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار(ع). بیروت: مؤسسة الوفاء.
ـ مراغی، احمدمصطفی (بی‌تا). تفسیر المراغی. بیروت: دار الفکر.
ـ مسلم‌بن حجاج (1435ق/2014م). صحیح مسلم. قاهره: دارالتاصیل.
ـ مطهرى، مرتضی (بی‌تا.)، مجموعه آثار استاد شهید مطهرى، تهران: انتشارات صدرا.
ـ مفید، محمدبن نعمان (1414ق). الامالی، بیروت: دارالمفید.
ـ مکارم شیرازى، ناصر (1374ش). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
ـ میرزا خسروانى، على‌رضا (1390ق). تفسیر خسروى. تهران: انتشارات اسلامیه.
ـ نوری، میرزاحسین (1408ق). مستدرک الوسائل. بیروت: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث.
ـ هاشمی رفسنجانی، اکبر (1386ش). تفسیر راهنما. قم: بوستان کتاب.
ـ واحدی نیشابوری، ابوالحسن علی‌بن احمد (1419ق). أسباب نزول القرآن. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ـ ورّام، مسعودبن عیسی (1376ش. تنبیه الخواطر و نزهة النواظر المعروف بمجموعة ورّام، ، تهران: چاپ علی اصغر حامد.