الهیات عملی

الهیات عملی

تحلیل رویکرد الهیاتی رشید‌الدین فضل‌الله ‌همدانی به تمدّن‌

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سید جلال محمودی
استادیار، گروه تاریخ اسلام، دانشکده مطالعات قرآن و حدیث، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران
10.22034/pt.2024.454036.1024
چکیده
نگرش تمدنی اندیشه‌ورزان مسلمان متأثر از رویکرد الهیاتی آنها و جامعه‌ای بوده است که در آن می‌زیسته‌اند. خواجه رشید‌الدین فضل‌الله همدانی یکی از متفکران عملگرا در تمدن ایران و اسلام است که در نگرش تمدنی خود رویکرد الهیاتی داشته، به‌گونه‌ای‌که هم به جنبۀ روحانی و هم به جنبۀ مادّی تمدن توجه کرده است. واکاوی بنیان‌های الهیاتی زمانه و نیز رویکرد الهیاتی او در دربار ایلخانان مغول دربارۀ هر دو بُعد تمدن، مسئلۀ این پژوهش است. نگارنده، مسئلۀ پژوهش خود را از خلال مطالعۀ زمانه، آثار و اقدامات علمی و عملی او بررسی کرده است.
در این پژوهش، نشان داده شده است که رشیدالدین فضل‌الله در یکی از بزنگاه‌های بسیار سخت تاریخ ایران و اسلام با ارائۀ تفسیری عملگرایانه در چارچوب رویکرد الهیاتی خود، درصدد بوده ایرانیان و مسلمانان را از نو در مسیر تمدن‌سازی قرار دهد و این مهم را با کاربست سازوکار توسعۀ مفهومی مبانی دینی، که امکان عرضۀ تفسیری پویا و عملگرا را فراهم می‌سازد، انجام داده است.
کلیدواژه‌ها
رویکرد الهیاتی
تمدّن
‌ رشید‌الدین فضل‌الله همدانی
ایلخانان

عنوان مقاله English

The Analysis of the Theological Approach of Rashīd al-Dīn Faḍl Allāh Hamadānī in Civilization

نویسنده English

seyyed jalal mahmoudi
Assistant Professor, Department of History of Islam, Faculty of Quran and Hadith Studies, International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran
چکیده English

The civilizational outlook of Muslim thinkers has been deeply shaped by their theological perspectives and the societies they inhabit. Khwāja Rashīd al-Dīn Faḍl Allāh Hamadānī, a pragmatic figure in Iranian and Islamic civilization, exemplifies this connection. His theological approach encompassed both the spiritual and material dimensions of civilization. This research analyzes the theological foundations and perspectives of Rashīd al-Dīn Faḍl Allāh in the context of the Mongol (Ilkhanid) court, with a particular focus on how these influenced his civilizational vision. The study addresses both the material and spiritual aspects of civilization, which are central to this inquiry. The objective of the research is to examine Rashīd al-Dīn's era, his scholarly works, and his practical contributions in light of his theological approach. This research demonstrates that Rashīd al-Dīn lived during one of the most challenging periods in the history of Iran and Islam. Through a pragmatic interpretation grounded in his theological stance, he sought to guide Iranians and Muslims back onto the path of civilization. He achieved this by employing a dynamic framework of conceptual development based on religious foundations, which allowed for a flexible and practical interpretation of theology.

کلیدواژه‌ها English

Teological approach
civilization
Rashīd al-Dīn Faḍl Allāh Hamadānī
Ilkhanid
ـ اسماعیلی، قربانعلی (1372). شرح احوال و آثار و زندگی سیاسی و شیوۀ تاریخنگاری رشیدالدین فضل‌الله همدانی (648-718هـ)، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد (گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی)، تهران: دانشگاه تهران.
ـ اشپولر، برتولد (1380). تاریخ مغول در ایران، ترجمۀ محمود میرآفتاب، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ـ اقبال، عباس (1379). تاریخ مغول، تهران: امیر کبیر.
ـ انصاری، حسن (1377). «اصطلاح ملّی ایران و احیای دوبارۀ آن در عصر ایلخانان مغول»، معارف، 15(1و2)، صص 190- 198.
ــــــــــــــ (1378). «قدرت و مشروعیت در دورۀ ایلخانان مغول»، معارف، 16 (3)، صص 73 - 84.
ــــــــــــــ (1378). «مقولۀ جهاد و نزاع ایدئولوژیک در عصر ایلخانان مغول»، معارف، 16 (2)، صص 49-57.
ـ بیانی، شیرین (1379). مغولان و حکومت ایلخانی در ایران، تهران: سمت.
ـ حسن‌زاده، اسماعیل (1388). «مصلحت عمومی در اندیشه‌های سیاسی خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی»، پژوهشنامۀ انجمن ایرانی تاریخ، 1 (1)، صص 27 – 62.
 ـ حنبلی، ابن‌عماد (1986م). شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، حققه محمود الأرناؤوط، خرج أحادیثه عبد القادر الأرناؤوط، دمشق ـ بیروت: دار ابن‌کثیر.
ـ دبیرسیاقی، محمد (1339). تاریخ افرنگ از جامع‌التواریخ، مقدمه و حواشی و فهارس، تهران: کتابفروشی فروغی.
ـ الذهبی، شمس‌الدین (بی‌تا.). العبر فی خبر من غبر، المحقق أبوهاجر محمد السعید بن بسیونی زغلول، بیروت: دار الکتب العلمیه.
ـ رجب‌زاده، هاشم (1377). خواجه رشیدالدین فضل‌الله، تهران: طرح نو.
ــــــــــــــــ (1387). «اعتقاد دینی رشیدالدین فضل‌الله در آئینۀ رساله‌های او»، آینۀ میراث، دورۀ جدید، 6 (2)، صص 86 – 95.
ـ زریاب خویی، عباس (1385). بزم آوردی دیگر، به اهتمام سیدصادق سجادی، تهران: مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
ـ سجستانی، أبوداود، (2009). سنن أبی داود، تحقیق شعیب الأرنؤوط و محمد کامِل قره‌بللی، [بی‌جا.]: دارالرسالة العالمیة.
عسقلانی، ابن‌حجر (1972). الدرر الکامنة فی أعیان المائة الثامنة، تحقیق محمد عبدالمعید ضان، حیدرآباد: مجلس دائرةالمعارف العثمانیة.
علامه حلی (1352). «تحریر تقریرات درس خواجه رشیدالدین فضل‌الله»، به کوشش عزیزالله عطاردی قوچانی، مجلۀ فرهنگ ایران زمین، 19، صص 106-117.
ـ فضل‌الله همدانی، رشیدالدین (1993). أسوله و أجوبه، به کوشش رضا شعبانی، اسلام آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
ــــــــــــــ (1387). جامع التواریخ، اسماعیلیان، تصحیح محمد روشن، تهران: میراث مکتوب.
ــــــــــــــ (1391). مفتاح التفاسیر، تحقیق و تصحیح هاشم رجب‌زاده، تهران: میراث مکتوب.
ـ کرافولسکی، دورتیا (1993). العرب و إیران: دراسات فی التاریخ و الأدب من المنظور الأیدیولوجی؛ بیروت: دارالمنتخب العربی.
ـ مینوی، مجتبی و افشار، ایرج (1356). وقفنامۀ ربع رشیدی، چاپ حروفی وقفنامۀ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی با عنوان اصلی: الوقفیّة الرّشیدیة بخط الواقف فی بیان شرائط امور الوقف و المصارف از روی نسخه اصل به همراه مقابله و شرح و یادداشت (تهران: سلسله انتشارات انجمن آثار ملّی شماره 139، سال 2536).
ـ وصاف‌الحضره، شهاب‌الدین فضل‌الله شیرازی (1346). تجزیة الأمصار و تزجیة الأعصار معروف به تاریخ وَصّاف، تحریر به قلم عبدالمحمد آیتی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.