الهیات عملی

الهیات عملی

شفقت به خلق اصلی صوفیانه در محافظت از محیط زیست (جانداران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
وحید محمودی
پژوهشگر، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران
10.22034/pt.2024.479791.1035
چکیده
در این پژوهش چیستی شفقت به خلق در تصوف و تأثیر آن بر محافظت از محیط‌زیست به‌ویژه جانداران موردتوجه قرار گرفت. شفقت در لغت به معنی رحمت، رقت و خوف از رسیدن امری مکروه به کسی از روی مهربانی و در اصطلاح صوفیان عبارت از رقت قلب نسبت به غیر بااراده خیر و نیکی برای همه آفرینش خداوند و تحمل مشقت آن‌ها به‌منظور رفاه و زندگی بهترشان است. شفقت به‌عنوان یکی از اصول اخلاقی و سلوکی صوفیان در منابع صوفیه بسیار مورد تأکید قرار گرفته است؛ حتی از آن به اخلاق انبیا و اولیای الهی تعبیر شده و اساساً دستیابی به مقامات عالیه معنوی جز با شفقت به خلق میسر نیست. شفقت در سه‌گانه شریعت، طریقت و حقیقت حضور فعال دارد و دارای تأثیرات معنوی بر سالکان است. انسان با تزکیه نفس از خواهش‌های نفسانی و تحلیه به اخلاق حمیده از خودبینی رهاشده و سایر موجودات را همچون وجود خویش می‌بیند؛ ازاین‌رو با شفقتی برآمده از معرفت شهودی و باطنی همه هستی را غرق در وحدت شهود می‌کند و همچون خداوند، با عطوفت و مهربانی با هستی تعامل دارد و از آنان مراقبت می‌کند. این نگاه می‌تواند آگاهی‌بخش جامعه برای تعامل سازنده با محیط پیرامون و نیز بهبود محیط‌های آسیب‌دیده طبیعی و غلبه بر بحران‌های محیط زیستی باشد. در این پژوهش کیفی با رویکرد تحلیل محتوا و با استفاده از روش کلارک و بروان مطالب مرتبط با شفقت به خلق از آثار عرفان اسلامی در دسترس، از سده‌های 3 تا 11 هـ.ق، جمع‌آوری، دسته‌بندی و تحلیل شد.
کلیدواژه‌ها
شفقت
محیط‌زیست
تصوف
جانداران
بحران محیط زیستی

عنوان مقاله English

Compassion (Shafaqa) Toward Creation as a Sufi Principle in Protecting the Environment (Living Beings)

نویسنده English

Vahid Mahmoudi
Researcher, International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran
چکیده English

This research explores the concept of compassion toward creation in Sufism and its impact on environmental protection. Shafaqa refers to mercy, compassion, and a sense of concern for others, driven by kindness and a fear of something harmful befalling them. In Sufi terms, it signifies tenderheartedness toward others, with goodwill for all of God's creation and a willingness to endure hardships for their well-being. Compassion, as one of the central moral principles of Sufism, is heavily emphasized in Sufi sources. It is even described as the hallmark of prophets and saints, with the belief that reaching high spiritual ranks is impossible without compassion for creation. Compassion holds an active presence within the triad of Sharia, Tariqat, and Haqiqa, and it has significant spiritual effects on seekers. By cultivating the self, overcoming carnal desires, and purifying one's morals, an individual is freed from selfishness and begins to see all beings as part of themselves. Through intuitive and inner knowledge, the seeker perceives all existence as immersed in unity, and like God, interacts with the world through compassion and kindness, caring for all of creation. This perspective offers a framework for society to engage constructively with the environment, improve damaged ecosystems, and address environmental crises. In this qualitative research, a content analysis approach was employed, utilizing Braun and Clarke's method. Documents related to compassion toward creation were collected, categorized, and analyzed from the first-hand works of Islamic mysticism available from the 3rd to 11th centuries AH.

کلیدواژه‌ها English

Compassion
environment
Sufism
living beings
environmental crisis
قرآن کریم
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق)‏. لسان العرب‏. چ 3. بیروت: دار صادر.
ابوالفضل رشیدالدین میبدى (1371 ش). کشف الأسرار و عدة الأبرار، به کوشش علی‌اصغر حکمت. چ 5. تهران: انتشارات امیرکبیر.
ابوبکر محمد بن ابراهیم کلابادى (1933 م). التعرف لمذهب التصوف‏. مصر: مطبعة السعادة.
ابو سعد عبدالملک بن محمد الخرکوشى (1427 ق)‏. تهذیب الاسرار فى أصول التصوف. به کوشش امام سید محمدعلی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابو عبدالرحمن سلمى (1424 ق). طبقات الصوفیة. به کوشش مصطفی عبدالقادر عطا، چ 2، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ــــــــــــــ (1414 ق). تسعة کتب فى اصول التصوف و الزهد. به کوشش سلیمان آتش. بیروت: الناشر للطباعه و النشر و التوزیع و الاعلان‏.
ابومنصور اوزجندى، سعد الدین حمویه جوینى، ابوبکر بن محمد الخوافى‏ (1383 ش). این برگ‏هاى پیر. به کوشش نجیب مایل هروى‏. چ 2. تهران: نی.
ابونصر السراج الطوسى (1914 م). اللمع فى التصوف. به کوشش نیکلسون. لیدن: مطبعة بریل.
ابو نعیم احمد بن عبدالله اصفهانی (بی‌تا). حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء. قاهره: دار ام القراء للطباعة و النشر.
ابوالقاسم عبدالکریم القشیرى (1422 ق). شرح اسماء الله الحسنى. به کوشش عبد الروف سعید و سعد حسن محمدعلی. قاهره: دار الحرم للتراث.
ــــــــــــــ (1981 م). لطائف الإشارات، به کوشش ابراهیم بسیونى‏. چ 3. مصر: الهیئة المصریة العامه للکتاب.
ابوالقاسم عبدالکریم القشیرى (1374 ش)‏. رساله قشیریه. به کوشش عبدالحلیم محمود و محمود بن شریف‏. تهران: بیدار.
ابوحامد غزالی (1386 ش). احیاء علوم الدین (ترجمه). به کوشش حسین خدیو جم‏. تهران: نشر علمى و فرهنگى.
ابوطالب مکی (1424 ق)، علم القلوب، به کوشش عبدالقادر احمد عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة.
احمد بن على البونى (1427 ق)، شمس المعارف الکبرى، چ 2، بیروت: موسسة النور للمطبوعات.
ازهرى، محمد بن احمد (1421 ق). تهذیب اللغة. به کوشش حامد عبدالکریم و دیگران. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
اسماعیل مستملى بخارى (1363 ش). شرح التعرف لمذهب التصوف. به کوشش محمد روشن‏. تهران: اساطیر.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1410 ق)، صحیح البخاری. چ 2. قاهره: وزارة الاوقاف.
پناهی، میهن (1383 ش). پژوهشی درباره روابط با حیوانات در عرفان عملی عارفان، نثر پژوهی ادب فارسی، 1 (16)، صص41-66.
خواجه عبدالله انصارى (1377 ش). مجموعه رسائل فارسى خواجه عبدالله انصارى. به کوشش سرور مولایی، تهران: توس.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1374 ش). مفردات الفاظ قرآن‏. چ 2. تهران: مرتضوی.
روزبهان بقلى شیرازى (1426 ق). مشرب الأرواح، به کوشش کیالی عاصم ابراهیم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
زمخشرى، محمود بن عمر (بی‌تا). أساس البلاغة. بیروت: دار صادر.
سعدی، مصلح الدین (1385 ش). کلیات سعدی. به کوشش محمدعلی فروغی. تهران: هرمس.
شاورانی، مسعود (1400 ش). بررسی حق مالکیت انسان نسبت به محیط زیست از دیدگاه قرآن کریم. مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی. 17(56). صص 39-51.
ــــــــــــــ (1400). ارزش جانوران در نگاه صوفیان. مطالعات عرفانی، 17(1)،صص205-232.
شهاب‌الدین ابو حفص سهروردى (1427 ق)، عوارف المعارف، به کوشش احمد عبدالرحیم سایح و توفیق علی وهبه، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة - قاهرة.
شهاب‌الدین یحیی بن حبش سهروردى (1375 ش). به کوشش هانرى کربن، سید حسین نصر و نجفقلى حبیبى، ‏چ 2، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏
طبرى آملى، عمادالدین أبی جعفر محمد بن أبی القاسم ‏(1383 ق). بشارة المصطفى لشیعة المرتضى‏. چ 2. نجف: المکتبة الحیدریة.
عبدالقادر گیلانى (1426 ق). الفتح الربانى و الفیض الرحمانى. قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.
عبدالله بن محمد بن ابى بکر قلانسى نسفى (1385). ارشاد در معرفت و وعظ و اخلاق. به کوشش عارف نوشاهی. ‏تهران. میراث مکتوب.
عبدالرزاق کاشانی (1423 ق). تفسیر ابن عربى (تأویلات عبدالرزاق). به کوشش سمیر مصطفى رباب‏.بیروت: دار احیاء التراث العربى.
عبدالوهاب الشعرانى (بی‌تا). الأنوار القدسیة فى معرفة قواعد الصوفیة. به کوشش طه عبد الباقى سرور و محمد عید الشافعى‏. بیروت: المکتبة العلمیة.
ــــــــــــــ (1425 ق). تنبیه المغترین. به کوشش احمد عبد ارحیم سایح‏. قاهرة: مکتبة الثقافة الدینیة.
عزیزالدین نسفى یا سید على همدانى (1378 ش). راز ربانى (اسرار الوحى سبحانى). تهران: امیرکبیر.
عزیزالدین نسفى (1386 ش) الإنسان الکامل. به کوشش ماریژان موله. چ 8. تهران: طهوری.
فراهیدى، خلیل بن احمد (1409 ق). کتاب العین‏. به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی. چ 2. قم: هجرت.
فریدالدین عطار نیشابورى (1386 ش). تذکره الاولیا. به کوشش محمد استعلامى‏. چ 16.تهران: زوار.
محمد بن عبدالملک الدیلمى (1428 ق). شرح الأنفاس الروحانیة لأئمة السلف الصوفیة. به کوشش محمد مصطفى القادرى السیلانى‏. قاهره: دار الآثار الاسلامیة.
محمد بن علی سهلگی (1383 ش)، دفتر روشنایی از میراث عرفانی بایزید بسطامی، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، چ 2، تهران: سخن.
محمد بن منور میهنى‏ (1386 ش). أسرار التوحید فى مقامات أبى سعید. به کوشش محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: آگاه.
محیى‌الدین بن عربى (بی‌تا). الفتوحات المکیة. بیروت: دار الصادر.
 ــــــــــــــ (1370 ش). فصوص الحکم. به کوشش ابوالعلا عفیفی. چ 2. تهران: الزهرا.
 ــــــــــــــ (1414 ق)، الطریق الى الله الشیخ و المرید من کلام الشیخ الاکبر. به کوشش محمود محمود الغراب‏. چ 2. دمشق: دار الکاتب العربى.
مسلم بن حجاج (1412 ق). صحیح مسلم، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره: دار الحدیث.
مصطفوی، حسن (1385 ش). التحقیق فی کلمات القرآن. تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی.
موسی بن میمون (بی‌تا). دلالة الحائرین. به کوشش حسین آتای. قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.
نسائی، احمد بن علی (1420 ق). سنن نسائی المسمی بالمجتبی. بیروت: دار الفکر لطباعة و النشر و التوزیع.
نور الدین عبدالرحمن اسفراینى (1358 ش)، کاشف الأسرار. به کوشش هرمان لندلت‏، تهران: موسسه مطالعات اسلامى دانشگاه مک گیل.
ورام بن أبی فراس، مسعود بن عیسى‏ (1410 ق). مجموعة ورّام‏. قم: مکتبه فقیه‏.
یحیى باخرزى (1383 ش). أوراد الأحباب و فصوص الآداب. به کوشش ایرج افشار. چ 2. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
Hart, John. (2017). The Wiley Blackwell Companion to Religion and Ecology. edited by John Hart. Hoboken, New Jersey: Wiley-Blackwell.