الهیات عملی

الهیات عملی

تلقی ملاصدرا از خود و آگاهی چونان مبنای زندگی عملی و مقایسۀ آن با آراء برخی از فیلسوفان غربی معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه فلسفه و عرفان اسلامی، دانشکده ادیان و معارف اسلامی، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران
چکیده
در این مقاله قصد داریم طرحی از نظریۀ آگاهی بر اساس نظریات فلسفی ملاصدرا که مبنای زندگی عملی واقع شود، ارائه دهیم. از میان مباحث متنوع وی، به عناصری از فلسفۀ او می‌پردازیم که با آن بتوان نظریه‌ای در باب آگاهی و خود به مثابۀ مبنای زندگی عملی برساخت. مسئلۀ این است که ملاصدرا ساختار پیشینی «خود یا اگو» را در قالب علم حضوری تفسیر می‌کند. از دیدگاه وی، در سلسله مراتب وجود، «خود» معنای سوبژکتیویستی ندارد، آنچه هست یک تجربۀ حضور شهودی وجودی است. همچنین در این نوشتار آراء برخی فلاسفۀ غربی دربارۀ «من یا اگو» و نقش آن در کسب معرفت و نحوۀ وجودش یاد خواهد شد و سپس به مقایسۀ نظریۀ ملاصدرا خصوصاً با نظریات فیلسوف غربی معاصر یعنی سارتر در خصوص آگاهی و اگو می‌پردازیم تا نوآوری نظریۀ ملاصدرا نیز معلوم شود. ملاصدرا مباحث عمیق خود را در تعابیر منطقی، وجودشناختی، معرفت‌شناختی، استعارات عارفانه و ایده‌های انتزاعی بدیعی مطرح می‌نماید. در اینجا نمی‌توان به تمام جوانب نظریۀ او در مورد «خود» پرداخت؛ بلکه به بررسی توصیف وی از واقعیت «خود» می‌پردازیم تا امکان نظریه‌ای در باب آگاهی فراهم گردد و ارتباط آن با زندگی عملی انسان معلوم شود. یافتۀ مهم این نوشتار آن است که در ملاصدرا «خود» با استغراق در وجود، حضور آگاهانه نزد وجود داشته و همین آگاهی مبنای کنش‌های واقعی در زندگی عملی و اجتماعی آدمی خواهد بود. این حضور که همان در ـ جهان ـ بودنِ هایدگر است، مستلزم آن است که اگو در جهانْ واقعیتی حقیقی و فعال باشد و مطابق نظر سارتر، «اگو» موجودی می‌شود که واقعیت داشتنش لازمۀ کمالش و فعالانه در جهان بودن است. بدینسان «اگو، خود» به هستنده‌ای موجود در جهان مبدل می‌شود که وجودش یکسر حضور آگاهانه در جهان است و تعامل این آگاهی و جهان، زمینه‌ساز زندگی عملی و اجتماعی انسان را فراهم می‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Mullā Ṣadrā’s Concept of the Self and Consciousness as Grounds for Practical Life: A Comparison with the Views of Certain Contemporary Western Philosophers

نویسنده English

Seyed Mohammad Taghi Shakeri
Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Mysticism, Faculty of Religions and Islamic teachings, International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran
چکیده English

In this article, we aim to present a theory of consciousness based on the philosophical ideas of Mullā Ṣadrā that can serve as a foundation for practical life. From among his diverse discussions, we focus on elements of his philosophy that can be used to construct a theory of consciousness and the self as the basis for practical living. The issue is that Mullā Ṣadrā interprets the a priori structure of the "self" or "ego" in terms of immediate knowledge (al-ʿilm al-ḥuḍūrī). From his perspective, in the hierarchy of existence, the "self" does not carry a subjectivist meaning; rather, it represents an intuitive, existential experience of presence. This paper also discusses the views of several Western philosophers on the "I" or "ego" and its role in acquiring knowledge, as well as its mode of existence. A comparison is made between Mullā Ṣadrā's theory and that of the contemporary Western philosopher Sartre, particularly regarding consciousness and the ego, to highlight the innovations in Mullā Ṣadrā's thought. Mullā Ṣadrā presents his profound ideas through logical, ontological, and epistemological arguments, mystical metaphors, and novel abstract concepts. While it is impossible to address all aspects of his theory on the "self" here, we will focus on his description of the reality of the "self" to provide the groundwork for a theory of consciousness and its connection to practical human life. The key finding of this study is that, for Mullā Ṣadrā, the "self," immersed in existence, possesses a conscious presence with existence, and this very consciousness serves as the foundation for real actions in human practical and social life. This presence, akin to Heidegger’s concept of being-in-the-world, entails that the ego exists as an active and genuine reality in the world. According to Sartre, the "ego" becomes an entity whose reality is necessary for its completeness and actively exists in the world. Thus, the "self" or "ego" is transformed into an entity existing in the world, whose existence is entirely a conscious presence in the world. The interaction between this consciousness and the world provides the foundation for human practical and social life.

کلیدواژه‌ها English

self
ego
transcendental ego
Dasein
Mullā Ṣadrā
Sartre
ـ خاتمی، محمود (1386)، جستارهای صدرایی، تهران: نشر علم.
ـ دکارت، رنه (1369)، تأملات در فلسفۀ اولی، ترجمۀ احمد احمدی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ـ سارتر، ژان پل (1402)، تعالی اگو، ترجمۀ عادل مشایخی، تهران: انتشارات ناهید.
ـ کاپلستون، فردریک (1384)، تاریخ فلسفه، جلد نهم، ترجمۀ عبدالحسین آذرنگ و سید محمود یوسف‌ثانی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی؛ سروش (انتشارات صدا و سیما).
ـ کانت، ایمانوئل (1362)، سنجش خرد ناب، ترجمۀ میر شمس‌الدین ادیب سلطانی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
ـ لویناس، ایمانوئل (1400)، نظریۀ شهود در پدیدارشناسی هوسرل، ترجمۀ فرزاد جابرالانصار، تهران: نشر نی.
ـ ملاصدرا، صدرالدین محمد الشیرازی (1360)، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تعلیق و تصحیح و مقدمه سید جلال‌الدین آشتیانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
___________، (1363)، المشاعر، به اهتمام هانری کربن، تهران: کتابخانۀ طهوری.
___________، (1383)، شرح اصول الکافی، مصحح محمد خواجوی، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
___________،  (1981)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، جلد 1، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
__________، ،  (1990)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، جلد 2، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
__________ ، (1990)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، جلد 3، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
__________، (1990)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، جلد 8، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ـ هوسرل، ادموند (1384)، تأملات دکارتی، ترجمۀ عبدالکریم رشیدیان، تهران: نشر نی.
ـ هیوم، دیوید (1400)، کاوشی در خصوص فهم بشری، ترجمۀ کاوه لاجوردی، تهران: نشر مرکز.
ـ یاسپرس، کارل (1372)، کانت، ترجمۀ میرعبدالحسین نقیب‌زاده، تهران: کتابخانۀ طهوری.
- Heidegger, Martin, (1996), Being and Time, trans. Joan Stambaugh, State University of New York Press.
- Husserl, Edmund, (1983), Ideas pertaining to a pure Phenomenology and to a Phenomenological Philosophy, first book, trans. Fred Kersten, Kluwer Academic Publishers, Group, Boston.
-, (1982), Logical Investigations, trans. J.A. Findly, Routledge & Kegan Paul, London and Henly Humanities Press Inc, New Jersey.