Practical Theology

Practical Theology

The role of religion and spirituality in divorce and its causes: A narrative review

Document Type : Research Paper

Author
Assistant Professor, Department of Psychology, Faculty of Islamic Sciences and Education, University of Quran and Hadith, Tehran, Iran
Abstract
Marital dissatisfaction, marital conflict, and emotional divorce are the causes of divorce which in turn could have negative personal and social consequences for the couple, their children, and other members of the family. Commitment to religion and spirituality is among the protective factors against instability of marriage and preventive factors of divorce. In this paper, using a narrative review method, research on the relations of stability of marriage with religiosity and spirituality has been reviewed and classified. This review showed that religious commitment and reflection (including religious similarity, attachment to God and close relations with Him, intrinsic religiosity, and spirituality) are often positively (weakly to moderately) associated with stability of marriage, and educational and therapeutic programs based on religiosity and spirituality could be used to decrease the antecedents of divorce, hence reducing the rate of divorce. This paper, noting the role of various dimensions of religiosity and spirituality (including attitudinal, experiential, behavioral, and beliefs) in preventing from divorce, does not disparage other variables.
Keywords

ـ ابراهیمی، سمیه و  بنی‌فاطمه، حسین (1391ش). «طلاق عاطفی و عوامل مرتبط با آن در شهرستان نقده». مطالعات جامعه‌شناسی، 17: 7-22.
ـ اصغرزاده، اصغر، میرزاده، سیدمحمد و پژوهان‌فر، مرتضی (1399ش). «تبیین افزایش آستانة تحمل در جهت حل تعارضات زناشویی با نقش تعدیل‌گری آموزه‌های دینی (مطالعة موردی در یک یگان نظامی)». علوم مراقبتی نظامی، 7(2): 138-147.
ـ آخوندی، مریم، مرادی‌نسب، منیره، بلورساز مشهدی، هنگامه، احسان‌پور، فاطمه، و پورآقایی، سارا (1399ش). «پیش‌بینی بخشودگی زناشویی براساس تنظیم هیجان، دلبستگی به خدا و راهبرد مقابلۀ دین‌محور در زنان دارای تجربۀ خشونت خانوادگی». پژوهش در دین و سلامت، 6(2): 115-128.
ـ آقابابائی، ناصر (1402ش). طلاق در آینة پژوهش‌های روان‌شناختی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
ـ بابایی، ناهید، بلالی، اسماعیل، نقدی، اسدالله و کریمی، احمد (1394ش). «تأثیر میزان دینداری بر انسجام خانوادگی در شهر همدان». توسعة اجتماعی، 9(4): 7-26.
ـ باستانی، سوسن، گلزاری، محمود و روشنی، شهره (1390ش). «پیامدهای طلاق عاطفی و استراتژی‌های مواجهه با آن». خانواده‌پژوهی، 7(2): 241-257.
ـ بهاری، فرشاد، فاتحی‌زاده، مریم‌السادات، احمدی، سیداحمد، مولوی، حسین و بهرامی، فاطمه (1390ش). «تأثیر آموزش مهارت‌های ارتباط همسران بر کاهش تعارض‌های زناشویی زوج‌های متعارض متقاضی طلاق». پژوهش‌های روان‌شناسی بالینی و مشاوره، 1(1): 59-70.
ـ بی‌آزاری کاری، فوژان (1400ش). «تأثیر آموزش سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی بر طلاق عاطفی و سلامت معنوی در زوجین دارای مشکلات زناشویی». سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، 5(2): 185-193.
ـ تقی‌زاده، نرجس و جزایری، رضوان‌السادات (1394ش). «بررسی رابطة نگرش مذهبی با تحریفات شناختی و علاقة اجتماعی زوجین شهر اصفهان». چکیدة مقالات سومین کنگرة بین‌المللی علوم انسانی اسلامی. تهران: دبیرخانة کنگرة بین‌المللی علوم انسانی اسلامی.
ـ ثوابی، محمد، صفاریان طوسی، محمدرضا و خوی‌نژاد، غلامرضا (1399ش). «اثربخشی روان‌درمانی معنوی مبتنی بر بخشش و امید بر افزایش رضایت‌مندی زناشویی و کاهش تعارضات زوجین در معرض طلاق». پژوهش‌های انتظامی ـ اجتماعی زنان و خانواده، 8(1): 5-23.
ـ حاتمی ورزنه، ابوالفضل، اسمعیلی، معصومه، فرحبخش، کیومرث و برجعلی، احمد (1395ش). «ارائۀ الگوی ازدواج پایدار رضایتمند: یک پژوهش گراند تئوری». مشاوره و روان‌درمانی خانواده، 6(1): 120-149.
ـ حسامی، فاضل و غلامی، منصوره (1400ش). «مسجد و پیشگیری از طلاق و کاهش آسیب‌های اجتماعی ناشی از آن». اسلام و مطالعات اجتماعی، 8(4): 120-146.
ـ حکیم، سیدمنذر و زاهدی‌فر، بتول (1389ش). «علل طلاق و راهبردهای کاهش آن از دیدگاه قرآن». مطالعات راهبردی زنان، 49: 293-348.
ـ حمید، نجمه و دهقانی، مصطفی (1391ش). «بررسی اثربخشی آموزش تحلیل ارتباط محاوره‌ای (TA) مذهب‌محور بر میزان عشق و علاقه، احترام به همسر و رضایت زناشویی». روان‌شناسی و دین، 5(4): 23-40.
ـ حیرت، عاطفه، فاتحی‌زاده، مریم‌السادات، احمدی، سیداحمد، بهرامی، فاطمه، و اعتمادی، عذرا (1394ش). «مدل رابطة رفتاری زوجین با رویکرد اسلامی». چکیدة مقالات سومین کنگرة بین‌المللی علوم انسانی اسلامی. تهران: دبیرخانة کنگرة بین‌المللی علوم انسانی اسلامی.
ـ خالدی، شیدا، موتابی، فرشته، پورابراهیم، تقی، و باقریان، فاطمه (1393ش). «عوامل حفاظت‌کنندۀ ازدواج در افراد متأهل دارای عوامل خطر». خانواده‌پژوهی، 10(1): 31-45.
ـ خالقی دهنوی، فرزانه و یزدخواستی، فریبا (1393ش). «پیش‌بینی‌کنندگی سبک زندگی براساس نگرش مذهبی و تعهد اخلاقی در افراد دارای تجربة طلاق و افراد بدون تجربة طلاق». روان‌شناسی و دین، 7(2): 99-110.
ـ خدادادی سنگده، جواد (1396ش). «مطالعة کیفی عوامل مذهبی مؤثر در شکل‌گیری خانوادة سالم براساس بافت فرهنگی ـ اجتماعی». روان‌شناسی فرهنگی، 1(1): 87-100.
ـ رادمهر، حامد  و شمس، جمال (1397ش). «مقایسة ارتباط تعهد مذهبی با میزان پایداری ازدواج در دو گروه از زوجین متقاضی طلاق و عادی شهر تهران». پژوهش در دین و سلامت، 4(5): 77-86.
ـ رحمانی، شرمین، گودرزی، محمود، و آراسته، مدبر (1399ش). «مقایسۀ اثربخشی زوج‌درمانی مسئله‌محور جنسی مبتنی بر رویکرد اسلامی و زوج‌درمانی تلفیقی فراشناختی ـ فراهیجانی بر تعهد زناشویی». فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، 42: 173-204.
ـ رسولی، رویا و سلطانی‌گرد فرامرز، سمیه (1391ش). «مقایسه و بررسی رابطۀ جهت‌گیری مذهبی و عمل به باورهای دینی با سازگاری زناشویی در طلاب و دانشجویان». خانواده‌پژوهی، 32: 427-439.
ـ رضاپور میرصالح، یاسر، اسمعیلی، معصومه، فرحبخش، کیومرث و ذکایی، محمدسعید (1392ش). «اثربخشی آموزه‌های مبتنی بر ارزش‌شناسی اسلامی در افزایش رضایت زناشویی زنان متأهل». روان‌شناسی و دین، 10: 71-82.
ـ زارعی، محمد، نظری، علی‌محمد و زهراکار، کیانوش (1399ش). «بررسی رابطۀ بخشش و جهت‌گیری مذهبی با تعارض زناشویی». پژوهش در دین و سلامت، 6(2): 87-99.
- سالاری‌فر، محمدرضا (1385ش). خانواده در نگرش اسلام و روان‌شناسی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
ـ سمالپور بابااحمدی، مریم، حیدری، علیرضا، عسکری، پرویز و مکوندی، بهنام (1400ش). «مدلیابی رابطة بین هوش معنوی و طرحواره‌های ناسازگار اولیه با طلاق عاطفی با نقش میانجی نگرش به روابط فرازناشویی در زنان مراجعه‌کننده به مراکز روان‌شناختی اهواز». مطالعات ناتوانی، 11: 172.
ـ سودانی، منصور، کریمی، سهیلا، و شیرالی‌نیا، خدیجه (1395ش). «اثربخشی مشاوره با تأکید بر نظریة انتخاب در کاهش طلاق عاطفی زوجین». روان‌شناسی خانواده، 3(2): 83-92.
ـ سیفی، یاور و تقوی، محمدرضا (1397ش). «رابطة بهزیستی معنوی با رضایت زناشویی: نقش واسطه‌گری سرسختی روان‌شناختی». روان‌شناسی معاصر، 14(1): 31-41.
ـ شیخ‌نژاد، حسن، صائمی، حسن و اکبری داغی، حمزه (1397ش). «رابطۀ سبک‌های هویت و هوش معنوی با طلاق عاطفی در دانشجویان متأهل». سلامت و مراقبت، 20(1): 48-56.
ـ صفائی‌راد، سوری و وارسته‌فر، افسانه (1392ش). «رابطۀ بین تعارض‌های زناشویی با طلاق عاطفی زنان مراجعه‌کننده به دادگاه‌های شرق تهران سال 1390». پژوهش اجتماعی، 20: 85-106.
ـ طلوع تکمیلی ترابی، نادره، وکیلی، پریوش و فتاحی اندبیل، اعظم (1399ش). «رابطۀ صفات شخصیت و رضایت زناشویی براساس نقش میانجی‌گر جهت‌گیری مذهبی». روان‌شناسی کاربردی، 14(1): 99-118.
ـ عزیزی، امیر، اسماعیلی، رعنا، دهقان منشادی، سید مسعود و اسماعیلی، سودابه (1395ش). «اثربخشی آموزش مهارت‌های زندگی بر رضایت زناشویی زوجین متقاضی طلاق». نشریة پرستاری ایران، 99-100: 22-33.
ـ غفوری، سمانه، مشهدی، علی و حسن‌آبادی، حسین (1392ش). «اثربخشی روان‌درمانی معنوی مبتنی بر بخشودگی در افزایش رضایتمندی زناشویی و کاهش تعارضات زوجین شهر مشهد». اصول بهداشت روانی، 15(1): 45-57.
ـ فاتحی‌زاده، مریم، بارباز اصفهانی، نجمه، و پرچم، اعظم (1395ش). «مدیریت تعارض‌های زناشویی با رویکرد حل مسأله از منظر مشاوره‌ی خانواده و اسلام». مطالعات راهبردی زنان، 74: 67-91.
ـ فاضلی، علیرضا، مهدی‌زاده، حمید، و تبیک، محمدتقی (1393ش). اولویت‌های پژوهشی مناسبات دین و روان‌شناسی. قم: معاونت پژوهش حوزة علمیة قم.
ـ فتحی، الهام، اسمعیلی، معصومه، فرحبخش، کیومرث و دانش‌پور، منیژه (1395ش). «ارائۀ مدل ازدواج رضایتمند در فرهنگ ایرانی: مطالعۀ نظریۀ داده بنیاد». پژوهش در سلامت روان‌شناختی، 10(2): 10-26.
ـ فلاحی‌سرشت، شیوا، یزدانبخش، کامران و فداکار گبلو، پرویز (1400ش). «تبیین نگرش والدین نسبت به فرزند معلول براساس باور مذهبی و حمایت اجتماعی: میانجی‌گری رضایت زناشویی». مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، 6(1): 53-72.
ـ فوجی، عادل و نادری، فرح (1395ش). «رابطة مهارت‌های اجتماعی و اعتقادات مذهبی با طلاق عاطفی در مراجعین زن به مراکز روان‌شناختی شهر اهواز». زن و فرهنگ، 27: 23-36.
- فیض‌آبادی، سلیمه و خسروی، زهره (1388ش). «سبک دلبستگی و تصور از خدا در میان زنان خواهان طلاق و غیرخواهان طلاق شهرستان کاشان». اندیشه‌های نوین تربیتی، 5(3): 37-54.
ـ کرایی، امین، خجسته‌مهر، رضا، سودانی، منصور و اصلانی، خالد (1395ش). «شناسایی عوامل مؤثر در ازدواج‌های پایدار رضایتمند در زنان». مشاوره و روان‌درمانی خانواده، 6(2): 129-164.
ـ کریمی پورزارع، فرزاد، جوکار کمال‌آبادی، مهناز، و حسینی، فریده‌السادات (1396ش). «پیش‌بینی طلاق عاطفی براساس هوش هیجانی و سلامت معنوی در افراد متأهل شهر بوشهر». پژوهش‌نامة اسلامی زنان و خانواده، 9: 93-112.
ـ کریمی ثانی، پرویز، احیائی، کبری، اسماعیلی، معصومه و فلسفی‌نژاد، محمدرضا (1392ش). «عوامل تعیین‌کنندۀ موفقیت ازدواج: یک مطالعۀ کیفی». پژوهشهای مشاوره، 45: 75-93.
ـ محمدی، فاطمه، جوکار کمال‌آبادی، مهناز و گلستانه، موسی (1396ش). «ساخت، تحلیل عاملی و هنجاریابی آزمون طلاق عاطفی». فصلنامۀ فرهنگی ـ تربیتی زنان و خانواده، 39: 83-105.
ـ مرادی، افسانه، تبریزی، مهدی، کرمی، افسون، عظیم‌زاده و بالانچی، نازنین (1399ش). «اثربخشی آموزش هیجان‌مدار بر طلاق عاطفی و سردمزاجی زنان شهر اصفهان با رویکرد اسلامی». قرآن و طب، 5(2): 165-174.
ـ مریدی، حدیث، کجباف، محمدباقر و محمودی، آرمین (1399ش). «اثربخشی واقعیت‌درمانی ایرانی اسلامی بر رضایت زناشویی، رضایت از زندگی و مهارت‌های ارتباطی زوجین شهر شیراز». دانش و پژوهش در روانشناسی کاربردی، 21(2): 13-21.
ـ موسوی، سیدولی‌الله، رضائی، سجاد، قربان‌پور لفجمانی، امیر و احمدیان، طیبه (1397ش). «مقایسۀ بخشایشگری و پایبندی مذهبی در زوج‌های در آستانۀ طلاق و زوج‌های عادی». پژوهش‌نامة روان‌شناسی مثبت، 14: 41-54.
ـ نعمتی سوگلی‌تپه، فاطمه، محمدی‌فر، محمدعلی و خالدیان، محمد (1396ش). «تأثیر درمان شناختی ـ رفتاری بر تعارض زناشویی و سازگاری زناشویی افراد معتاد». اعتیادپژوهی، 43: 11-30.
ـ نیکنام، ماندانا و تاج، طه (1398ش). «پیش‌بینی ناپایداری ازدواج براساس متغیرهای هوش هیجانی و هوش معنوی در یک جمعیت غیربالینی از زنان». مطالعات زن و خانواده، 7(1): 9-28.
ـ هراتیان، عباسعلی، جان‌بزرگی، مسعود، آگاه‌هریس، مژگان، موتابی، فرشته و صفورایی پاریزی، محمدمهدی (1399ش). «رابطة روان‌بنه‌های ناسازگار اولیه و باورهای غیرمنطقی با تعارض زناشویی، نقش تعدیل‌کنندة دینداری». زنان و خانواده، 51: 91-115.
ـ هراتیان، عباسعلی، جان‌بزرگی، مسعود و آگاه‌هریس، مژگان (1393ش). «نقش روان‌بنه‌های ناسازگار اولیه و دینداری، در پیش‌بینی تعارض زناشویی زنان متأهل». پژوهش‌نامة اسلامی زنان و خانواده، 2(4): 45-62.
ـ یوسفی‌مقدم، محمدصادق و دین‌پرست سرخ‌آبی، لیلا (1400ش). «طلاق عاطفی و راهکارهای قرآنی پیشگیری از آن». علوم قرآنی و حدیث، 3(2): 77-106.
- Aghajanian, Akbar & Moghadas, Ali Asghar (1998). “Correlates and consequences of divorce in an Iranian city”. Journal of Divorce & Remarriage, 28(3-4): 53-71.
- Akhter, Shakib, Pauyo, Thierry, & Khan, Moin. (2019). “What is the difference between a systematic review and a meta-analysis?”. In Volker Musahl et al. (Eds.). Basic methods handbook for clinical orthopaedic research: A practical guide and case based research approach, (pp. 331-342). Springer
- Brown, Edna, Orbuch, Terri L. & Bauermeister, Jose A. (2008). “Religiosity and marital stability among Black American and White American couples”. Family Relations, 57: 186-197.
- Kalmijn, Matthijs, de Graaf, Paul M., Janssen, Janssen P. G. (2005). “Intermarriage and the risk of divorce in the Netherlands: The effects of differences in religion and in nationality, 1974-94”. Population Studies, 59(1): 71-85.
- Li, Shanshan, Kubzansky, Laura D. & Vander Weele, Tylor J. (2018). “Religious service attendance, divorce, and remarriage among U.S. nurses in mid and late life”. PLoS ONE, 13(12): e0207778.
- Sadeghi, Rasoul & Agadjanian, Victor (2019). “Attitude and propensity to divorce in Iran: Structural and ideational determinants”. Journal of Divorce & Remarriage, 60(6): 479-500.
- Tuttle, Joshua D. & Davis, Shannon N. (2015). “Religion, infidelity, and divorce: Reexamining the effect of religious behavior on divorce among long-married couples”. Journal of Divorce & Remarriage, 56(6): 475-489.