Practical Theology

Practical Theology

The Position of Humanity in Islamic Environmental Theology: Caliph or Servant?

Document Type : Research Paper

Author
Masoud Shavarani
Assistant Professor, Department of Religions and Denominations, Faculty of Religions and Islamic teachings, International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran
10.22034/pt.2024.421351.1020
Abstract
The theological concept of humanity as the "Khalifah (vicegerent) of God" on earth is a widely held belief among Muslims. Although the term "Khalifah" is mentioned twice in the Holy Quran, the phrase "Khalifah of God" is never used. Historical sources suggest that this term was neither widely accepted nor prevalent during the time of the Prophet Muhammad and his companions. However, it appears that the phrase gradually gained popularity, particularly within political and governmental contexts, during the Umayyad and Abbasid caliphates. Over time, it shifted from political discourse into exegetical, hadith, mystical, theological, and philosophical domains. The key moment for this term’s transition from politics to theology seems to have occurred in the third century of the Islamic calendar, through the efforts of the great commentator, jurist, and historian, Tabari. For the first time, Tabari interpreted the word "Khalifah" in verse 30 of Surah Al-Baqarah as meaning "Khalifah of God." After Tabari, this interpretation was widely accepted and reiterated by most Muslim theologians, particularly within the fields of mysticism and Sufism. The phrase "Khalifah of God," born from "political theology," carries contradictory meanings. The original meaning of "Khalifah" refers to someone acting on behalf of an absent individual. However, the eternal, ever-present, governing, and perfect God described in the Holy Quran is not absent in a way that would require a weak and mortal human to take His place. In contrast, both the Quran and prophetic narrations describe humans as "Abdullah" (servants of God). This teaching of servitude, which emphasizes humility and modesty, fosters a more balanced relationship between humanity and the natural world, proposing an ethic of humility toward nature. Conversely, the anthropocentric teaching of humans as the "Khalifah of God" asserts human superiority, dominance, and control over nature—an attitude that can lead to environmental degradation.
Keywords
Islamic theology
anthropocentrism
Umayyads
Abbasids
Khalifah
servant
environment
قرآن کریم
کتاب مقدس
فارسی
ابن ‌عربی، محی الدین (1378ش)، ترجمه و شرح (ترجمان الاشواق)، محقق رینولد نیکلسون، ترجمه گل بابا سعیدی، تهران، روزنه.
بارتولد (1377ش)، خلیفه وسلطان، مختصری درباره برمکیان، ترجمه سیروس ایزدی، تهران، امیرکبیر.
سنایى، ابوالمجد (1383ش)، حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، محقق دکتر مدرس رضوى،‏ تهران، دانشگاه تهران.
شاورانی، مسعود (1398)، مروری بر آموزه خلیفة الله در اسلام، دو فصلنامه علمی -پژوهشی پژوهشنامه ادیان، 13(25)،صص95-134 .
ــــــــــــــ  (1399)، «بررسی اصطلاح خلیفة الله در متون عرفانی (قرن دوم تا یازدهم هجری)»، دو فصلنامه علمی -پژوهشی پژوهشنامه ادیان، 14(28)،صص119-148.
ــــــــــــــ (1399)، «بررسی تاریخی عبارت «خلیفة الله» در روایات مذاهب اسلامی»، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی(فروغ وحدت)، 16(54)،صص19-29.
ــــــــــــــ  (1401)، تفسیر واژه «خلیفه» در تفاسیر قرآنی، قرن دوم تا ششم هجری، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی(فروغ وحدت)، 18(58)،صص118-133.
ــــــــــــــ  (1401)، کارکرد منش بندگی بر اخلاق اجتماعی و محیط زیست از نگاه تصوف اسلامی، دو فصلنامه علمی -پژوهشی پژوهشنامه ادیان، 16(31)،صص93-117.
ــــــــــــــ (1403)، بررسی نمادها و نمودهای فره ایزدی در زمان پادشاهی خسروپرویز در تاریخ طبری، دوفصلنامه علمی -پژوهشی مطالعات ادیان و عرفان تطبیقی، 8(2)، صص107-136.DOI: http//doi.org/10.22111/jrm.2024.48119.1167
عطار، فریدالدین (1905م)، تذکره الأولیاء، محقق رینولد آلین نیکلسون‏، لیدن، مطبعه لیدن.
قشیرى، عبدالکریم (1374)، رساله قشیریه (ترجمه)، محقق بدیع الزمان فروزانفر، تهران، علمى و فرهنگى.
مستوفی قزوینی، حمدالله (1364ش)، تاریخ گزیده، محقق عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر.
میبدی، رشیدالدین (1371ش)، کشف الأسرار و عدة الأبرار، محقق على اصغر حکمت‏، تهران، امیرکبیر.
همدانی، علی (1370ش)، احوال و آثار میر سید على همدانى (شش رساله)، محمد ریاض‏، پاکستان، مرکز تحقیقات فارسى ایران و پاکستان
عربی
آلبانی، محمد (1412ق)، سلسلة الأحادیث الضعیفة و الموضوعة، ریاض، مکتبة المعارف.
ابن‌‌ أبی‌الحدید، عبدالحمید (1385ق)، شرح نهج‌البلاغة، محقق محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار إحیاء الکتب‌ العربیة.
ابن ‌‌اثیر، عزالدین (1385ق)، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر.
ابن ‌‌اعثم‌ الکوفی، ابومحمد (1411ق)، الفتوح، محقق ‌علی‌شیری، بیروت، دارالأضواء.
ابن ‌‌الرّفعة، ابوالعباس‌نجم‌الدّین (2009م)، کفایةالنبیه‌شرح‌التنبیه‌فی‌فقه‌الامام‌الشافعی، محقق مجدی‌ محمدسرور باسلوم.
ابن ‌‌الطقطقی،محمد (1418ق)، الفخری، محقق‌عبدالقادر محمدمایو، بیروت، دارالقلم العربی.
ابن ‌‌العمرانی، محمد (1421ق)، الإنباءفی‌تاریخ‌الخلفاء، محقق قاسم السامرائی، قاهرة، دار الآفاق العربیة.
ابن ‌تیمیة الحرّانی (1426ق)، محمد، بیان‌تلبیس‌الجهمیة، فی‌تأسیس ‌بدعهم الکلامیة، محقق‌ عبدالرحمن‌ بن‌ عبدالکریم الیحیی، مجمع الملک ‌فهد لطباعة المصحف ‌الشریف.
ــــــــــــــ (1406ق)، منهاج‌السنةالنبویة،محقق‌محمدرشادسالم، مؤسسةقرطبة.
ابن ‌جماعة (1405ق)، بدرالدّین، تحریر الأحکام‌ فی ‌تدبیراهل ‌الإسلام، محقق ‌فؤاد عبدالمنعم ‌احمد، المحاکم‌ الشرعیة ‌والشئون ‌الدینیة بدولة‌ قطر.
ابن جوزی، عبدالرحمن(1962م)، ذم‌الهوی، محقق ‌مصطفی ‌عبدالواحد، قاهره.
ــــــــــــــ (1412ق)، المنتظم ‌فی ‌التاریخ ‌الأمم ‌و الملوک، محقق ‌محمدعبدالقادر عطاء و مصطفی ‌عبدالقادر عطاء، بیروت، دار الکتب ‌العلمیة.
‏ابن ‌خلدون، عبدالرحمن (1408 ق)، تاریخ‏، محقق خلیل شحادة، بیروت، دارالفکر.
ابن ‌خیاط، خلیفة (1405ق)، التاریخ، محقق أکرم ضیاء العمری، ریاض، دارالطیبة.
ابن ‌‌سعد، محمد (1410ق)، الطبقات‌الکبری، محقق محمد عبدالقادر عطاء، بیروت، دار الکتب ‌العلمیة.
ابن ‌سینا (1960م)، الشفا، الهیات، محقق ‌الأب ‌قنوانی ‌و سعید زاید، قاهرة، الهیات ‌العامة لشئون ‌المطابع‌ الامیریة.
ابن‌‌ عبدالبر، ابوعمر (1412ق)، الاستیعاب ‌فی ‌معرفة الأصحاب، محقق‌ علی‌ محمد البجاوی، بیروت، دارالجیل.
ابن‌‌ عبدالحکم، أبومحمد (1404ق)، سیرة عمر بن ‌عبدالعزیز، محقق ‌احمدعبید، بیروت، عالم الکتب.
ابن ‌عربی، محی‎الدین، الفتوحات المکیة (اربع مجلدات) بیروت، دار الصادر‏.
ــــــــــــــ (1946م)، فصوص الحکم، قاهرة، دار إحیاء الکتب العربیة.
ــــــــــــــ (1420ق)، ذخائر الاعلاق شرح ترجمان الاشواق، محقق خلیل عمران المنصور، بیروت، دار الکتب العلمیة‏.
ــــــــــــــ (1422ق)، تفسیر ابن عربى (تأویلات عبدالرزاق)، محقق سمیر مصطفى رباب‏، بیروت، دار احیاء التراث العربى‏.
ــــــــــــــ (1423ق)، دیوان، محقق احمد حسن بسج‏، بیروت، دار الکتب العلمیة.
ــــــــــــــ (1367ق)، مجموعة رسائل ابن عربى (مجلدان)، بیروت، دار احیاء التراث العربى‏.
ــــــــــــــ (1421ق)، مجموعه رسائل ابن عربى (ثلاث مجلدات) ،بیروت، دار المحجة البیضاء.
ــــــــــــــ (1422ق)، محاضرة الأبرار و مسامرة الأخیار،‏ محقق محمد نمرى‏، بیروت، دار الکتب العلمیة.
ابن ‌عساکر، أبوالقاسم (1415ق)، تاریخ مدینة دمشق، محقق علی شیری، بیروت، دار الفکر.
ابن ‌‌عماد حنبلی، شهاب‌الدین (1406ق)، شذرات‏الذهب فی اخبار من ذهب، محقق شعیب الأرناووط، دمشق، دار ابن‌کثیر.  
ابن فارض، عمر (1410ق)،‏ دیوان،محقق مهدى محمد ناصر الدین‏، بیروت، دار الکتب العلمیة.
ابن ‌‌قتیبه ‌دینوری، ابومحمد عبدالله (1410ق)، الامامة و السیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء، محقق علی شیری، بیروت، دار الاضواء.
ابن ‌‌قیم الجوزیة، محمد (1415ق)، زاد المعاد فی ‌هدی ‌خیرالعباد، لبنان ‌و کویت، مؤسسة الرسالة و مکتبة المنار الإسلامیة.
ابن‌‌ کثیر، اسماعیل (1407ق)، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر.
ابن ماجه، محمد بن یزید، سنن ابن ماجه، محقق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، دار الفکر.
ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.
ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، محقق مصطفى السقا و ابراهیم الأبیارى و عبد الحفیظ شلبى، بیروت، دار المعرفة.
ابوداود (السجستانی الازدی)، سنن أبی داود، محقق محمد محی الدین عبدالحمید، بیروت، دار الفکر.
ابوطالب مکی (1417ق)، قوت القلوب فى معاملة المحبوب، محقق باسل عیون السود، بیروت، دار الکتب العلمیة.
ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، محقق محمدرضا شفیعى کدکنى‏، قاهرة، دار ام القراء للطباعة و النشر.
احمد ابن حنبل، مسند، مصر، مؤسسة قرطبة.
أخبار الدولة العباسیة ‌و فیه ‌أخبار العباس ‌و ‌ولده (1391ق)، محقق ‌عبدالعزیز الدوری‌ و عبدالجبار المطلبی، بیروت، دار الطلیعة.
امین، احمد، ضحی الاسلام، الطبعة السابعة، مصر، مکتبة النهضة المصریة.
بخاری (1407ق)، صحیح، محقق مصطفی دیب البغاء، بیروت، دار ابن کثیر.
بدلیسی، ابویاسر (1999م)، بهجة الطایفة،‏ محقق ادوارد بدین، بیروت، دار النشر فرانز شتاینر.
بغوی، حسین (1403ق)، شرح السنة، محقق شعیب الأرناوؤط، بیروت، المکتب الاسلامی.
بقلی، روزبهان (1428ق)، المصباح فى مکاشفة بعث الأرواح، محقق عاصم ابراهیم الکیالى الحسینى الشاذلى،‏ بیروت، دار الکتب العلمیة.
ــــــــــــــ (2008م)، تفسیر عرائس البیان فى حقائق القرآن، محقق احمد فرید المزیدى‏، بیروت، دار الکتب العلمیة.                                                                                                                                             ــــــــــــــ (1428ق)، تقسیم الخواطر، محقق احمد فرید المزیدى‏، قاهرة، دار الآفاق العربیة.
ــــــــــــــ (1381ش)، رسالة القدس، محقق جواد نوربخش، ‏تهران، انتشارات یلدا قلم.
ــــــــــــــ (1374ش)، شرح شطحیات، محقق هانرى کربن،‏ تهران، انتشارات طهورى‏.
ــــــــــــــ (1366ش)، عبهرالعاشقین، محقق هانرى کربن و محمد معین،‏ تهران، انتشارات منوچهرى.
ــــــــــــــ (1426ق)، مشرب الأرواح، محقق عاصم ابراهیم الکیالى الحسینى الشاذلى الدرقاوى،‏ بیروت، دار الکتب العلمیة.
بلاذری، احمد (1417ق)، أنساب‏الأشراف، محقق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر.
ترمذی، محمد بن عیسی، الجامع الصحیح سنن ترمذی، محقق احمد محمد شاکر و آخرون، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
تستری، سهل (1423ق)، تفسیر‏‏، محقق محمد عیون السود، بیروت، دار الکتب العلمیة.
جاحظ، ابوعثمان (1332ق)، التاج فی أخلاق الملوک، محقق أحمد زکی باشا، قاهرة، المطبعة الأمیریة.
جندی، مؤیدالدین (1423ق)، شرح فصوص الحکم‏، جلال‎الدین آشتیانى‏، قم، بوستان کتاب‏.
حسن بن على (1409ق)، التفسیر المنسوب إلى الإمام الحسن العسکری، قم، مدرسة الإمام المهدی.
حقی بروسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، بیروت، دار الفکر.
حکیم ترمذی (1422ق)، ختم الاولیاء، محقق عثمان اسماعیل یحیى‏، بیروت،مهد الآداب الشرقیة.
ــــــــــــــ (1426ق)، ریاضةالنفس، محقق ابراهیم شمس‎الدین،بیروت،دار الکتب العلمیة.
حلاج، منصور (1305ق)، دیوان، بمبئی، چاپخانه علوی.
دمیری، کمال‌الدین (1425ق)، النجم الوهاج فی شرح المنهاج، دار المنهاج.
دینوری، ابوحنیفه احمد (1368ش)، الأخبارالطوال، محقق عبدالمنعم عامر، قم، منشورات الرضی.
دیلمى، محمد (1428ق)، ‏شرح الأنفاس الروحانیة لأئمة السلف الصوفیة، محقق مصطفى قادرى سیلانى،‏ قاهرة، دار الآثار الاسلامیة.
ذهبی، شمس‌الدین محمد (1413ق)، تاریخ‏الإسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، محقق عمرعبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی.
رازی، نجم الدین (1425ق)، منارات السائرین الى حضرة الله ومقامات الطائرین‏،‏ محقق عاصم ابراهیم الکیالى، ‏بیروت، دار الکتب العلمیة.
راغب اصفهانی (1416ق)، مفردات الفاظ القرآن، محقق صفوان عدنان الداودی، بیروت و دمشق، دار القلم، دار الشامیه.
رسائل اخوان الصفا وخلّان الوفاء (1412ق)، بیروت، الدار الاسلامیة.
رشیدرضا، محمد (1990م)، تفسیرالمنار، الطباعة الهیئة المصریة العامة للکتاب.
زحیلی، وهبة (1418ق)، التفسیر المنیر فی ‌العقیدة ‌و الشریعة ‌و المنهج، بیروت، دمشق، دار الفکر المعاصر.
زمخشری، محمود (1412ق)، ربیع الابرار و نصوص الاخیار؛ محقق مهنا عبدالامیر، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات.
سراج، ابونصر (1914م)، اللمع فى التصوف‏،‏ رینولد آلین نیکلسون‏، لیدن، بریل.
سکتواری بسنوی، علاءالدین علی دده (1300ق)، المحاضرة الاوائل و المسامرة الاواخر، مصر، بولاق.
سلمی، ابوعبدالرحمن (1369ش)، مجموعة آثار السلمى‏‏، تهران، مرکز نشر دانشگاهى‏.
ــــــــــــــ (1426ق)، مقدمة فى التصوف، محقق عاصم ابراهیم الکیالى الحسینى الشاذلى‏، بیروت، دار الکتب العلمیة.
سمعانی، ابوسعید عبدالکریم (1382ق)، الأنساب، محقق عبدالرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، حیدرآباد، مجلس دائرة المعارف العثمانیة.
سمعانى،احمد (1384ش)، روح الأرواح فى شرح أسماء الملک الفتاح، محقق نجیب مایل هروى‏، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى.
سهروردی، ابوحفص (1427ق)، عوارف المعارف؛ محقق احمد عبد الرحیم السایح و توفیق على وهبة، قاهرة ، مکتبة الثقافة الدینیة.
سهروردی، شیخ اشراق (1380ش)، مجموعه مصنفات، الواح عمادی، محقق حسین نصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ــــــــــــــ (1380ش)، مجموعه مصنفات، حکمة الاشراق، محقق هانری کربن، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شوکانی، محمد (1414ق)، فتح القدیر، دمشق، بیروت، دار ابن‌کثیر،دار الکلم الطیب.
شیخ صدوق، ابوجعفر (1362)، الخصال، تصحیح علی اکبر غفاری، قم، انتشارات جامعه مدرسین.
طباطبایی، محمد حسین (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه.
طبری، محمد بن جریر (1414ق)، جامع البیان فى تفسیر القرآن (تفسیر الطبرى)، محقق محمود شاکر، بیروت، دار المعرفة.
ــــــــــــــ (1967م)، تاریخ الأمم و الملوک، محقق محمد ابوالفضل ابراهیم، دار التراث، طبعة الثانیة، بیروت.
طریحی، فخر الدین (1414ق)، مجمع البحرین و مطلع النیرین، مؤسسه البعثة، طبعة الاولی، قم.
عفیفی، ابوالعلاء (1369ش)، الملامتیة و الصوفیة و اهل الفتوة (مجموعة آثار السلمى)‏‏، تهران، مرکز نشر دانشگاهى‏‏.
غزالی، ابوحامد، إحیاء علوم الدین، محقق عبد الرحیم بن حسین حافظ عراقى،‏ بیروت، دار الکتاب العربى.
ــــــــــــــ (1422ق)، مکاشفة القلوب المقرب إلى علام الغیوب، محقق عبد المجید طعمه حلبى،‏ بیروت، دار المعرفة.
فرّاء، أبو‌یعلی (1421ق)، الأحکام السلطانیة ،تصحیح محمد حامد الفقی، بیروت، دار الکتب العلمیة.
فراهیدی، خلیل، العین، دار و مکتبة الهلال.
فیومی، احمد (1414ق)، المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى‏، قم، موسسه دار الهجرة.
قشیری، عبدالکریم (1981م)، لطائف الإشارات، محقق ابراهیم بسیونى‏، مصر، الهیئة المصریة العامه للکتاب‏.
ــــــــــــــ (1374ش)، الرسالة القشیریة‏‏‏، عبدالحلیم محمود، قم، بیدار.
قلقشندی، ابوالعباس، صبح‌الأعشی فی صناعة الأنشاء، مؤسسة المصریة العامة وزارة الثقافة و الارشاد القومی.
گردیزی، ضحاک (1363ش)، زین الاخبار، محقق عبدالحی حبیبی، دنیای کتاب.
گیلانى، عبدالقادر (1426ق)، الفتح الربانى و الفیض الرحمانى، قاهرة، مکتبةالثقافة الدینیة.
گیلانى، عبدالقادر، سر الأسرار و مظهر الأنوار فیما یحتاج إلیه الأبرار، محقق احمد فرید المزیدى‏، بیروت، دار الکتب العلمیة.
ــــــــــــــ (1428ق)، فتوح الغیب، محقق عبد العلیم محمد الدرویش‏، بیروت، دار الهادى.
مالک بن انس، موطأ، محقق محمد فؤاد عبدالباقی، مصر، دار احیا التراث العربی  
ماوردی، ابوالحسن (1427ق)، الاحکام السلطانیة، محقق احمد جاد، قاهرة، دار الحدیث.
مبرد، محمد (1409ق)، الکامل فی اللغة و الأدب، محقق زرزور نعیم و تغارید بیضون، بیروت، دار الکتب العلمیة.
محاسبی، حارث (1986م)، النصائح (الوصایا)، محقق عبدالقادر احمد عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة.
محمد بن منور (1899م)، أسرار التوحید فى مقامات أبى سعید،‏ محقق الیاس میرزا بوراغانسکى، ‏سن پطرزبورگ.
مستملی بخاری، اسماعیل (1363ش)، شرح التعرف لمذهب التصوف‏‏، محمدروشن‏، تهران، اساطیر.
مسعودی، ابوالحسن علی (1409ق)، مروج‏الذهب و معادن الجوهر، محقق اسعد داغر، قم، دار الهجرة.
مسکویة(الرازی)، ابوعلی (1379ش)، تجارب الامم، محقق ابوالقاسم امامی، تهران، انتشارات سروش.
مسلم، ابوالحسین القشیری، صحیح، محقق محمد فؤاد عبدالباقی، دار احیاء التراث العربی، بیروت.
معاذ رازی (1423ق)، جواهر التصوف‏‏‏‏‏‏‏، محقق‌ هارون‌ عاشور، قاهرة، مکتبة الآداب.
مقاتل بن سلیمان (1423ق)، تفسیر، بیروت، دار احیا التراث العربی، موسسه التاریخ العربی.
مقدسی، مطهر،البدء و التاریخ، بورسعید، مکتبة الثقافة الدینیة.
مهائمى، علاءالدین (1428ق)، خصوص النعم فى شرح فصوص الحکم‏‏‏‏، محقق فرید المزیدى‏‏، بیروت، دار الکتب العلمیة‏.
نسائی، ابو عبدالرحمن (1406ق)، سنن، محقق عبدالفتاح غدة، حلب، مکتبة المطبوعات الاسلامیة.
نووی، ابو زکریا (1414ق)، الأذکار، محقق عبدالقادر أرنؤوط، بیروت، دار الفکر.
واقدی، محمد (1409ق)، المغازی، محقق مارسون جونس، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
هجویری، ابوالحسن (1375ش)، کشف المحجوب‏، تصحیح ژوکوفسکى‏، تهران، طهورى‏‏.
هُوّاریّ، هود (1990م)، تفسیر کتاب الله العزیز، بیروت، دار الغرب الاسلامی.
هیثمی، علی (1407ق)، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، قاهرة، بیروت، دار الریان للتراث، دار الکتاب العربی.
انگلیسی
Kadi, Wadad (1988), "The Term "Khalifa" in Early Exegetical Literature", Die Welt des Islams, New Series, Bd. 28, Nr. 1/4, Brill, pp. 392-411.
ــــــــــــــ (2001), "Caliph", Encyclopedia of the Quran, General Editor: Jane Dammen McAuliffe, Brill, Leiden, vol 1, pp. 276-278.
ــــــــــــــ , Shahin, Aram (2003), "Caliph, caliphate", The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought, ed. Gerhard Bowering, New Jersey, Princeton University, pp. 81-86.
Shavarani, Masoud, “The Relationship between Two Specific Views in Islamic Theology and Environmental Destruction”, International Journal of Social Science and Humanity, Vol. 14, No. 4, 2024, pp.182-185. Doi: 10.18178/ijssh.2024.14.4.1212
ــــــــــــــ (2024), “Investigation of the Ancient Iranian-Zoroastrian Concept of “Farrah” in Tabari's History”, Fourteenth AIS Biennial Conference Mexico City, August 12th -15th , 2024, Association for Iranian Studies , Preliminary Program/https://associationforiranianstudies.org/sites/default/files/AIS2024/Preliminary%20Program%20AIS%202024.%20PUBLIC%2003-21.pdf
ــــــــــــــ  (2022), “Man is Khalīfat Allāh or Abd Allāh in Hadith”, “Lives of Hadith”, NAAIMS 51st Annual Conference, Thursday, October 20, 2022, Department of Languages, Literatures, and Cultures University of Florida/ https://naaims.org/video-of-panelist-presentations-2022.
ــــــــــــــ (2024), “Transferring a Zoroastrian myths to Islam and its destructive function in destroying nature”, European Forum for the Study of Religion and the Environment Annual Conference May 17th–19th, 2024 , Potsdam, Germany/ https://www.religion-environment.com/conference/abstracts/
White, Lynn (1967), “The Historical Roots of Our Ecologic Crisis, Science”, New Series, Vol. 155, No. 3767, pp. 1203-1207.
آلمانی
Shavarani Masoud (2019), “Überprüfung der Lehre des Gottes Kalifen in Anbetracht des Umweltschutzes”, Spektrum Iran, 32 (2), pp.143-167.
Practical Theology
Volume 1, Issue 1 - Serial Number 1
September 2024
Pages 57-84